نه ۆرۆز

"نه ۆرۆزو2710ی، پیرۆز"

که یۆمه رس نیک ڕه فتار

WWW.kiumarce.com

نه ۆرۆز:

واژه و " نه ۆرۆ ز" ی

چکۆوه،ئامان؟

جه ڕازوانه ئاریائیه کانه ، که زوانی کوردیچ یۆچانیشآنه ؛ ئه گه ر نامێوه ، به هۆ نامێوێ ته رێوه ؛ پێناسه کریۆ ؛ صفه ت گنۆ وه ڵێ مه وصوفی .

جه بابه توو واژه و ، " نه ۆ رۆز "یه ۆ ، که واژێوی "کۆواژه ن" هه رپاسه که دیارا ؛ به شه ی یه که مه (نه ۆ) ، به شێ دوه مێ (رۆز)ی ، پێناسه که رۆ . یانێ : ڕۆی تازه .

ئی شێوه، جه زوانی پاڵه وانی- یه نه و، دماته ر جه کۆردی و ده ری و فارسی و ، گیله کی ومازینده رانی و،ده یله می و تاڵشی و ئازه ری کۆن و...، ره واجش پێدا که رده ن . (1)

جه ده قه "پاڵه وانی "یه کانه :

واژه و - "نۆک ڕۆچ" ی ،جیای" نه ۆرۆز"و ئیسه یه ؛ به کار بریان .

چه نی ویه رده ی زه مانی ، واکوو " ک" نه مه نه ن و، واکوو "چ" ڤاڕیان به واکوو " ژ " و، دماته ریچ ،" ژ" بیێنه به " ز" . جه ئاکامه نه : نۆک رۆچ ، ڤاڕیان به " نه ۆ رۆز " . که ده یان نموونێ چیمنێما هه نێ.

ئێمه ئیسه پێسه ملله توو کوردی ؛ ده یان سه دێن نه ۆرۆز- ی مشناسمێ و، گه ۆره - ته رین جه ژنه ما ، جه ژنه ی مللیه و نه ۆرۆزیه نه. هه ریاگێۆ جه دنیای بیمێ،ئا جه ژنێ به شه ۆقوو زه ۆقوو، چنگووچه قانه ، به رمێ ڕاوه.

" نه ۆرۆز"، به روێوی جه هانی، ئه شناسیا

ئارۆ هه ر جه تاجیکستانه ۆ، تا میسر ،فره وکه م؛نه ۆرۆزی مژناساو،جه ژنه ی مللیه ش په ی گێرا.

هه ر پاسه که یه که م رۆ وه رزوو وه هاری به یه که م ڕۆ ساڵێ تازێ سرۆشتیێ په ی 70 ملیۆنێ ملله تی ئاریانژادو ئێرانی،مژمێریۆ؛ هه رپاسه یچ، په ی ملله تاو ئه فغانستانی، تاجیکستانی،کورده سانوو باکوری،کورده سانووباشوری و... مژمێریۆ.

نه ۆرۆز، ئه وه ژیوای و تازه بیه ی سرۆشتی مژده مدۆ. په یامی شادی به خش مارۆ و، سه ر نه وه یه ۆ؛ گیا نی تازه به سرۆشتی به خشۆ.

ئی ڕوه ، گنۆ 21مانگه و مارچ- ی. (ئێرانه نه = یه که م رۆ فه روه ردین – ی= جه یه که م مانگه و وه هاری).

ملله تو کوردی که جه نژاد ی ئاریائی یا؛ جه ژنه و نه ۆرۆزی به گه ۆره ته رین جه ژنه ی مللیه و وێش مزانۆ وسه ره ڕاو کورده سانی چوار پارچه ی، جه سه راسه رو دنیایه نه هه رکۆ کوردێۆ هه ن ،جه به شداری چی جه ژنوو ، شادیانه نه ، که مته ر خه می مه که رۆ.

نه ۆرۆز، یانێ ڕۆی تازه ، جه مانگوو ساڵی تازه ی که جه سه رزه مینوو ئێمه نه سرۆشتی سه رسه ۆزوو، ته ڕو تازه و، شاد و خه ندان ، گردوو نیشانه کاو شادی و، ئه شقی و، ئاهه نگوو گۆرانی ؛ پێشکه شوو ئانیشا که رۆ که: چی مسافره وه شه ویسه دێرینه یشا که هه زاران ساڵێن ڕاش گرتێنه نه وه ر؛ پێشوازی گه رم و دڵدارانه که را.

به بۆنه و ئانه یه ۆ که جه ماوه رێوی هه ره گه ۆره وێشا به شدار جه جه ژنه و نه ۆرۆزیه نه مزانا؛ "سازمانوو نه ته به یۆ گرته کا"،ئێسال (2010)، بریارش دا که نه ۆرۆز، به روێوی جه هانی ، بشناسیۆ.ئی بڕیاره جه تارێخوو23/02/2010ز، ده نگش په ی دریا و په سه ند کریا. وه ڵته ر سازمانوو یۆنسکۆی ، نه ۆرۆزش به ڕه سمی ئه ژناسا بێ.

------------------------

سه رهۆردای جه ژنه و نه ۆرۆزی

جه باره وسه رهۆردای نه ۆرۆزی ؛ قسێ و داستانێ و،ئه فسانێ فراوانێ ، واچیای و، نویسیاینێ. که باس که رده ی گردیشا ، بۆ په رتووکێوی گه ۆره که چی بابه ته نه مه گونجیۆ. فره فره به کورتی:

جه ژنه و نه ۆرۆزی پێشینه ش فره کۆنا . هه رپه ۆچی ده یان ڕه وایه تێ جه باره شه ۆ، چێگه و چاگه ، جه سه رچه مه کانه ، گنا وه روو چه ما.

فره ته رێشا ده سوه شکه رێ و، بێ بنه ماینێ. یانێ شایستێ ته نانه ت ئاماژه په نه که رده یچ نیه نێ ! ئاساویه که ش ئانه نه که : ده س وه شکه ری دژمه نیه نێ،یا....

شکه ما نه بۆ که ڕیشه و نه ۆرۆزی چی دوه سه رچه مه نه ئاویش واردێنه:

1- سه رچه مه و سرۆشتوو وه ڵاتی و،ئاینی و،هه ستوونه ستووکۆمه ڵگای.

2- سه رچه مه و گاشماری ئاریائی .

دیارا ئا هۆز و قه ۆم و ملله تێ که به ئایین و،فه رهه نگ و،داب ونه رێتی دێرین و، وێشا دڵوه شی و ، دڵبه سته گیشا بیه ن یا جه ڕه ۆتوو زه مانیه نه دڵبه سته گیشا پێدا - که رده ن ؛ سه رهۆردای نه ۆرۆزیشا لکنان به ئه ستوره ئاینی– فه رهه نگیه کاشاره ؛

په ۆچی تارێخ کۆک نیا سه روو ئانه یه ، که نه ۆرۆز ،به ڕاسی جه چ زه مانێوه و، به کام مناسبه ت ؛ سه رش هۆردان و، ئارۆ که ئی نام و ئاوازه و ، ڕه نگوو ده نگشه پێدا که رده ن ؛ سه ر چه مه بنه ڕه تیه که ش کاما .

چی بابه ته ۆ به ڵام ، بڕێ ڕه وایه تێ هه نێ که بایخی فره ته ر شا په نه دریان که ئینێنێ :

- فێرده وسی ، جه شا نامه نه ، سه رهۆردای نه ۆرۆزی جه زه مانوو " جه مشید شای پێشدادی "یه ۆ ؛ گوزارشت که رۆ .که به به ر ئاوردێوی خره دمه -ندانه و ئه قڵی و،زانستی و، تارێخی ؛ جه باقیته رو ڕه وایه ته کا ، جه واقێعیه تیه ۆ نزیکته را.

جه به ڵگه نامه تارێخیه بێلایه نه کانه؛ زه نجیره فه رمانڕه واکێ ، پێشدادی- یا و،کیان– یا ، پێوه زێنێ به زه نجیره و، ما د- یه ۆ.(2)

جه تارێخی فه رمایشی و ته حریف کریای ڕه سمییه نه به ڵام ؛ دهها ساڵێن ته لاش کریۆ که سه له منا به خه ڵکی که : پێشدادی و، کیانی– یێ ، ئه ساتیریێ نێ ؟!

په ی بێ بنه ما نیشاندای ئی کۆششه شۆوێنیستیا، ده یان به ڵگێ تاریخیی و عه ینیێ هه نێ . وه لێ چون باسه که چێگه نه تایبه تا به جه ژنه و نه ۆرۆزی ؛ من ئا نه یه مازوو په ی یاگێ تایبه ته و وێش .

فێرده وسی، سه رهۆردای" نه ۆرۆز" ی، هێڵنۆوه په ی "جه مشید شای پێشدادی".

ماچۆ :

به فڕ کیانی ، یکی تخت ساخت چه مایه بدو ، گوهر اندر نشاخت

چو خورشید تابان ، میان هوا نشسته بر او ، شاه فرمانروا

جهان انجمن شد، بر تخت او فرو مانده از، فره ی بخت او

به" جمشید" بر،گوهر افشاندند مر آن روز را ، "روز نو" خواندند

چنین روز فرخ ،ازآن روزگار بمانده از آن ، خسروان یادگار .

یانێ نه ۆرۆز یادگاروو جه مشید شای پێشدادی – یا و، ‌هه رچا وه خته ۆ سه رش هۆردان.

تارێخوپێشدادیه کا،گێڵۆوه په ی وه ڵته رو کیانیه کا. ئاشو زه رده شت، جه ده ۆره و کیانیه کانه ،زه مانوو ویشتاسپ(گشتاسپ) یه نه ،ئاینوو رده شتیش ، ئاشکرا که رد. زه رده شت به پاو ئانیشا که کندوکاو شا جه زینده گیشه نه که رده ن؛ زایشش گنۆ ساڵه و1768 وز. که تائیسه که رۆ نزیکه و3800 ساڵێ(1768+2010= 3778). پی حه سابه نه ۆرۆز، مشیۆلایکه م 4000ساڵێ ته مه نش بۆ.

خه یام و،نه ۆرۆز:

خه یام، جه "نه ۆرۆزنامه" نه ، سه باره ت به هۆکارو سه ر - هۆردای جه ژنه و نه ۆرۆزی ؛ نویسه نش :

" هۆکارو نامه نیای نه ۆرۆزی ، ئینه بیه ن که رۆجیار هه ر 365 شه وانه رۆێ و، چاره کێ ؛ هۆرگێڵۆوه به یه که مین خوله کوو (ده یه قه و) حه مه ل- ی . وه چون جه مشید ئینه شه زانا ؛ نامێش نیا " نه ۆ رۆز."، یانێ "ڕۆی تازه".

چون "لاله ی نه ۆرۆز"، پیاڵه ی مه ی نه ده س ،

سه یران که ر نه باخ ، لاله ڕووی، سه رمه س .

نۆش که ره باده و، وه ش به ، کی چه رخه ؛

به ناگا به رۆت ، که رۆت خاکێ په س.

********

نه سیمێ نه ۆرز، وه شا نه ڕووی گوڵ

سای چه مه ن وه شته ر ، چن یارێ هامدڵ ،

باس جه ویه رده ی ، چێش بۆ ، وه ش نیا

ئیده مه عه مرا ، وه ش به ، په ڕ به دڵ .

خه یام ، هۆر گێڵوو : ک.ن.

تا زه مانوو خه یامی ، جه ژنه و نه ۆرۆزی ، به پاو گاشماره کاو ئاکاتیه ؛ جیاوازیش بیه ن چه نی ئیسه یه. یانێ نه ۆرۆز گه ڕاڵ بیه ن به ینوو وه رزه کاو ساڵێنه ؛ پی مانا که نه ۆرۆز که ۆ ته ن زمسان ، هامن ، پاییز ، یا وه هار . پێسه ئێسه و جه ژنه ئیسلامیه کا . چون ساڵه کێشا 354 شه وانه ڕوێنه .

په ی نموونه ی نه ۆرۆزوو ساڵه و( 11کم)،که ۆته ن 16 مانگه و حوزه یرانی (ژولای = مانگه و 7)ی .

سلتان ج. مه له کشای سه لجوقی، جه (471کم) که نێشته ن سه روو ته ختی ؛ ده سوورش دان هه ساره شناسێ وه ڵاتی کۆ باوه و، چێروو چه مداری خه یام- یه نه که گه ۆره ته رین فیلسوف و، هه ساره شناس و وه ختی بیه ن ؛ گاشمارێوی ده قێق بنیاره .

ئی کاره به پاکی و، بێگه ردی به پاو دانشوو هه ساره شناسی ئاوه ختیه ،چێرو چه مداری خه یامیه نه کریان. که ئیسه یچ هه رئاگاشماره نه به کارش مارا.

به پاو ئا گاشماریه :

چا چرکه ساته نه که : ساڵه ی کۆنێ وێش ته سلیموو ساڵێ تازێ که رۆ؛ شه ۆو ڕۆ ، ڕێکێ مدرا . یانێ هه رکام 12 سه عاتێنێ .

خه یامی بنه ماو گا شماره که یش سه روو حه سابوو گێڵای زه مینی ده ۆروو رۆجیاریه نه ؛ مه رزنانه ره ، نه ک ئه وه خولیای مانگێ ده وروو زه مینیه نه ! پاسه که ساڵه ی قه مه ریه هه نه ، پی بۆنه ۆ ماچاش په نه تارێخی وه ره تاوی ( شمسی ، خورشیدی = ڕۆجیاری) .

هیشتای لایه نگرێ فکرو خولیای مانگێ ده ۆروو زه مینیه نه(کۆچی مانگی) ،گه ره - کشانه حاکمێ گۆ زه مینی با ؟!

" گاشماری جه لالی " ،چا وه خته وه سامانه دریان . هه ر ئانه نه که ئیسه گنۆ 21 مارچ – ی . که وه راوه ر مدرۆ چه نی یه که م ڕۆ ئه وه ڵ مانگوو وه هاری ( فه روه ردین ) ی .

ڕه وایه توو ملله ت و،کوردی جه نه ۆرۆزی

ملله تی گه ۆره و کوردی ، پێسه باقیته رو ملله ته ئاریائی نژاده کا ، جه ژنه و نه ۆرۆزی به جه ژنه و وێش مزانۆو،نزیکوو ده سه دێن جه یه که مین رۆ ، یه که مین ما نگه و وه هاریه نه ؛ ئی جه ژنێ به پاو گۆنجیای زه مانوو مه کانی ڕازنۆوه و، پاسداریش چه نه که رۆ.

هه ر چند پارچه ، پارچه بیه ی جۆگرافیائی ملله توو کوردی به هۆ ده سیساوزلهێزاوه و، که مکاری و، نه زانکاری ده سه نده رکارا و وه ختوو وێماوه ، نه تاوانش بۆ به داراو ده ۆڵه توو ئاڵا یێوی سه ر به وێ ؛ که دنیانه بشناسیۆ، وه لێ جه درێژائی زه مانیه نه ؛ ملله تی چه نه ئاماو کوردی تاوانش بۆنه و مه راسم و فه رهه نگه ڕه سه نه که یش ؛ به ڕادێوی فره نگاداری که رۆ. که یۆ چانیشا جه ژنه و نه ۆرۆزیه نه .

ملله توو کوردی ئینا دلێقۆڕنه و جه ژنه و نه ۆرۆزیه نه . چ جه باری تارێخیه ۆ، چ سه روو بنه مای جۆگرافیائی . چون کورد هه م ئاری نژادا ، هه م - سه رزه مینێۆ که ئیناش چه نه و مژیۆش چه نه ، سه رزه مینی باو باپیریشا .

هه زاران ساڵێن چه نه ش نیشته جێن . یانێ هیچ ملله تێۆ ته روو ئی مه نته قه یه ئنده و ملله - توو کوردی پێشینه ش نیا.

ملله توو کوردی سه رهۆردای جه ژنه و نه ۆرۆزی ، گێلنۆوه په ی رویداد ێوی فره کۆنی تارێخی که پیرۆز بیه ی کاوه ی ئاسنگه ری کورد – یا، ملوو ئه ژ دیهاک – ی سته مکاریه ره .

چی باره ۆ هه م شانامه و فێرده وسی و، هه م شانامه کوردیه گۆرانی– یه کێ ، ئینه ی سه له منا که : کاوه ی ئا سنگه ر ، کاره مانێوی بلیمه تی کوردا .

به ڵام ئینه که ئی پیرۆزیه بیه ن هۆکاروو سه رهۆردای جه ژنه و نه ۆرۆزیی ؛ خامه جه دێر زه مانه ۆ تا ئیسه ده سوو نه یار یه ۆ بیه ن و، ئانه ش جه به رژه وه ندی وێشه نه ، زانان ؛ نویسه نش و، ئانه شه که جه به رژه وه ندی کوردیه نه زانان ؛ که رده نش چێروو لچاوه !!

داب و نه رێتی نه ۆرۆزی :

گر ساڵێ ملله توو کوردی پێسه باقیته روو ملله تای نه ۆرۆز دۆسا ؛ چند هه فتێ وه ڵێ نه ۆرۆزی ؛ وێشا ئاماده که را تا به ته ماموو وجوودیشاوه ، جه نه ۆرۆزی پێشوازی که را . چی پێشوازیه گه رمه نه ؛ خه ڵک کۆشش که را به جلوو به رگی تازه وڕه نگاوڕه نگ وێشا ڕازناوه . ئینه هه ماهه نگیوی گونجیاو شایسته ن که چه نی سروشتی ڕێکش وزا.

ئایر(ئه ێر، ئاویر)و، نه ۆرۆزی که جه شه وه و نه ۆرزیه نه کریۆوه ، فره باوش هه ن .

ئێرانه نه شه وه و ئاخرین چوارشه مه و ساڵێ کۆنێ ، ئی کاریه که را و، په نه ش ماچا چوار شه مه سووری . که مه به س گڕه ی سووره و ئایره که یه نه . ئینه یچه په ی وێش، فه لسه فێوی جیاکارش هه ن که ئه گه ر باسش که روو، درێژه کێشۆ. پۆچی چه م پۆشیش چه نه که روو.

شیرینیجات و، سفره ی تایبه توو نه ۆرۆزی 7 چێوێ تایبه تێش چه نه نێ که نامه کێشا به واکوو "س" ده س په نه که رۆ . جه پانتاو ئێرانیه نه "7 سین "فره باوا.

ئه ندامێ خانه واده کا چا ده موو له حازه نه که ساڵه تازێ بؤوه ، سه روو سفره و 7سینیه و هۆرزاوه و، به خه نده و شادی یه کتری گێرا باوشی و ماچماچا نی ده س په نه که را و ، ساڵێ تازێ چی له حزه ۆ، ده س په نه که را .

به کورتی :

مانگێۆ وه ڵێ نه ۆرۆزی تا15 روێ جه نه ۆرۆزی ویه رۆ، خه ڵکی شه ۆقوو زه ۆق دار،ئینای ته داره کوو، پێشوازی و،به دره قه که رده ی نه ۆرۆزیه نه .

یانه ته کنای و ، پاکیزه که رده ی یانه ی ،وئاماده که رده ی جلوبه رگی تازه ی ، چا کاره سه ره تائیانه .

- چاشتی تایبه ته و نه ۆرۆزی ،

- دانه وێڵه سه ۆزکه رده ی نه ۆرۆزی ،

- چراغانی نه ۆرۆزی ،

- شادی و هۆرپڕای نه ۆرۆزی.

- دیدو بازدید و ئاشتی نه ۆرۆزی ،

- تیکله (هه دیه) ئه وه ڤاڕای نه ۆرۆزی ،

- جه ژنانه دای و جه ژنانه ئه سای نه ۆرۆزی ،

- کێڵێ (یارییێ ، بازیێ ) تایبه تێ نه ۆرۆزی و، فره ته ر چینیشا ، فره و که م جه نه ۆرۆزی ئاریاییه نه ؛ بیێنێ و، هه نێ .

--------------------

(1)- زوانوو ئیمپراتوریه کاو پارته وی و، ساسانی،زوانی پاڵه وی(پاڵه وانی) بیه ن (ئه شکانی ،ساسانی) .

ئینه یچه مزانمێ که سه راسه رو کو رده سا نی گه ۆره یچ ،ئاوه خته، به شێۆ جه قه ڵه مڕه ووئا ئێمپراتوریا بیه ن.

دمای داگیرکریای سه رزه مینوو پاڵه ی ،جه زه مانوو "ئیزه د کرد" (یزدگرد) ی ساسانییه نه ؛ زوانی ده ری (فارسی) و،زوانی کوردی ، به تایبه ت " گۆرانی (هه ۆرامی )"پیسه میراتداراو زوانی پاڵه وانی ، سه ره شا جه بووم و وێرانه و ،خوراسان وخوراواو،سه ر زه مینوو پاڵه یه نه به ر ئاورد( هه ڵبه ته دمای 200 ساڵا خه فه کریای وبێد‌ نگی و، وێ حه شاردای جه ژێڵه وپاڵه وانی یه نه) !

(2)- جه "ئه ڤێستا"نه و، ده قه پاڵه ویه کانه و،شانامه وفێرده وسی یه نه و،تارێخه ئیسلامییه کانه؛ زرده شت هامچه رخوو ویشتاسپ(گۆشتاسپ) ی،دریان قه ڵه م که ششه مین پادشاو کیانییه کا بیه ن .

ئه ڤێستا جه پێناسه و ویشتاسپ – یه نه نویسه نش: "ویشتاسپ،لۆهراسپ،که یخه سره و،کیکاوس .

(نامه ئه ڤێستائیه کێ ،پێسه نویسیاینی:" که وی ویشت - ئاسپه، ئائوروت – ئاسپه ، که وی- هه ئوس- ره وه ، که وی – ئه وسه ن".

دوێ چوارینێ و،غه زه ڵێوه ،

سه باره ت به " نه ۆرۆز" ی

هه میشه ماندگاری

نه ۆرۆز ماندگارا ، تا یه ک شکۆفه مانۆ ،

تا ئاته شگا به پاوه ن ، تا شاهۆ وێش مرمانۆ ،

گمبه ! بایه قوشی شووم ، نه ۆرۆزی بازه و،وه شیش ؛

دڵمانه ئه شق و، ئاواز ، چنگوو چه قانه وانۆ .

***************

نیا ئاشق نه بۆ ، وه رزوو وه هاری ،

روه ک نیا نه جمۆ ، نه ورۆز داش دیاری ،

نه ۆرۆزی پیرۆز ، جه ژنه و کوردانه .

په یامش ئه شقا ، مژده ش ڕزگاری.

**************

نه ۆرۆز پایدارا

به په یڕه وی جه هۆنیاو " نه ۆرۆز" ی. زانیاری وه شه ویسیم آقای میبدی (مه یبۆدی) .

نه ۆرۆز پایدارا ، تا یه ک جوانه باقین،

باقین ده سه و دڵسۆزا ، تا ئی یه کدانه ، باقین ،

هه مته ر ئامای و، ماڕاشا ، سازو نه واش ئه مما ؛

ئی سازێ ده نگش به رزا، تا ئاری یانه ، باقین ،

په یامی نه ۆرۆزیم هه ن ، شه ماڵ یاونه ش وێت ئاسا ،

خێرابه په یکی ئازیز ، تا یانه و لانه ، باقین ،

نام و،نیشانش ئینه ن ، ده خیل ویرت نه شۆوه ،

کۆڵانوو" ئه شقوو شادی" ، ئیسه وێرانه باقین ،

هیشتای سه رپه ندامه نا ، دمای ئیگرد یۆڵغاریه !

چێرو وێرانه کانه ، ده نگی مه ردانه ، باقین ،

تازی و، کینه توزی ، خۆرافه و، جه هل ئه ندوزی ،

حۆکموو بێدادگه ریشا ، به تازیانه ، باقین ،

تاڵانکه رێ ئه ڕفا شا ، به رهه موو عه مروو خه ڵکی ،

خێرابه تۆمێ شانه ، تا تۆموو دانه ، باقین .

که یۆمه رس نیک ڕه فتار ، که نه دا ، وه نکووێر نه ۆرۆز1388خ

نه ۆرۆزتا سه ۆزوو پیرۆز .

به ئه شقوو شادیتا مسپاروو.

*****************************************************