پێسە ناڵەو

            شێعرێ

 

عادڵ محەمەدپوور

 

گەرەکما چێگەنە سەرو ڕەوتەو شێعرەو هۆرامی باس کەروو و ئاماژەیێ کەروو بە رەوتەو مێژوویی شێعرەو هۆرامی هەر جە سەرەتاوە تا ئیسە، ئەگەر کریۆ بە شێوەیێ موختەسەر. ئایا ئارۆ دەقێوە شێعری پێسە دیکۆمێنتێ، پێسە دەقێوە نڤیساری جە رەوتەو شێعرەو هۆرامانینە یاگێش هەنە یان نا، ئینجا بلوو سەروو باسە ئەسڵیەکەو شیتەڵکاری دەقە شێعرەو »کارەوان«ی جە دەفتەروو »زەڕنەوئاسۆ«ی بەشکەم یاگێ رەزامەندیتا بۆ هەر جۆرە پەیلواێشتا بۆ سەروو چەمی.

دیارا ئەگەر ئێمە شێعرەو هۆرامانی بە شێوەیێ شێواز شناسانە و مێژوویی و عیلمانی تاقی کەرمێ ئەشۆ واچمێ: شێعرە و وەڵ ئیسلامی و دماو ئیسلامی. شێعرەو وەڵ ئیسلامی: چی قۆناغەنە راستەوخۆ کە ئاماژە کریابۆ بە شێعرەو کوردی(هۆرامی) پێسە دێکۆمێنتی ئێمە نیاما، ئا دەقێ و ئا دیکۆمێنتێ کە هەنێ جە ئەدەبیاتو وەڵ ئیسلامینە تێکەڵێنێ چەنی فەرهەنگ وتەمەدون وشارستانیەت و ئاوەختیە کە نەتەوەو کوردی بەشێ بیەن چا شارستانێتیە، واتە: شارستانیەتوو مادەکا، کە ئێمە جە دەقەکانە پێسە دەقوو (گاتاکا) کە ئەوەڵین چرۆ شێعرەو هۆرامی جە گاتاکاوە دەس پەنەکریۆ. دماتەر (درەختی ئاسووریک) و (ئەیاتکاری زەریران)ما جە دەورەو (ئەشک)ەکانە هەن، چوون خسڵەتێوە مۆسیقایی ئینا چا دەقانە کە ئیسەیچ جە شێعرەو ئارۆ هۆرامانینە کەڵکش چەنە ورگێرمێ، ئادَیچ خسڵەتێوە زوانین کە من نامێم نیان »کرکە، نەغمە، Intensite«.

ئی نەغمەیچە بڕێ دەنگێ جە زوانەنە گێرۆ وێ، کە ئی دەنگێ ئینێ جە جەوهەرەو زوانی هۆرامینە هەر ئینە بیەن هۆکار و ئانەی کە هۆرامی جە نەزەرەو دەنگ شناسی(فۆنۆلۆژی)یەوە زوانێ فرە دەوڵەمەند بۆ. هەر ئینە بیەن هۆکارو ئانەی کە شێعرەما تا نەونیۆوە ئا جەوهەرێ کە ئینێ جە ناخەشەنە پێناسە و کەشف مەکریا. شایەد یۆ چا هۆکارا کە ئێمە دەقی نڤیساریما نەبیەن جە هۆرامانەنە هەر ئی مەسەلێ بیێ بۆ. خۆ زوان چا وەختەنە کەرەسێوە پێسە نۆتی موسیقایی نەبیەن کە بارا ئا نۆتا تۆمار کەرا تا بەڵکوو ئا دەنگێ کە جە ویەردەنە بێنێ و ئیسەیچ کەڵکشا وەنە گیریۆ جە زەخیرەی زوانینە. بە نەزەرەو من هەر ئینە بیەن هۆ ئانەی کە ئێمە مەتن(دەق)ما کەم بۆ، فرەتەر ئەدەبی هۆرامی و شێعرەو هۆرامی و زوانی هۆرامی جە ئەدەبی دەمگۆ(شەفاهی)نە پەنگش واردەنۆ، بە داخەوە هەڵای نامان سەروو رێچکەو ئەدەبی نڤیساری و کێتابەتی. بەڵام دماو ئیسلامی دەقێما هەن جە دەهەو ئەوەڵو هێجری یەنە بە نامێ »هورمزگان«ی کە تاومێ واچمێ ئەوەڵین دەقی(نڤیسار)جە شێعرەو هۆرامینە جە هورمزگانۆ، دەس پەنە کەرۆ، تەنانەت بە تێکڕا پەی ئەدەبی نڤیساری کوردی. هەر ئی دەقە بە پێچەوانەو ئانەی کە بڕێ سەرش نەیارێنێ، دژایەتی کەرا چەنی ئی بەحسی بەڵام هەم جە باری شێوازناسی و ساختاریەنە هەم جە باری زوانەوانیەنە، ئا پرەنسیپێ، ئا خسڵەتێ کە هەنێ جە زواننە ئەشۆم باش پەی شێعرەو پەنجەی(هێجایی) ما، ئی دەقە هەنێش؛ ئینە یاگێ وێشەنە شانازیێوا پەی مێژوو ئەدەبو کوردی. ئیتر پێویست بە نکولی بیەیش مەکەرۆ.

دماو هورمزگانی ئَێمە مەیمێ سەروو(چوارینە)کاو باباتاهێری، کە ماچاش پەنە(ئورامن)، کە(ئورامن)یچ بە تەفسیرو (ملک الشعرا)ی بەهاری نەوعێوە شێعرە بێنێ کە جە پەهلەوینە بیەن و دماو ئیسلامی ئیدامەش پەنە دریان، هەر ئی نەریتە بۆ بە بنچینە پەی بابا تاهێری کە ئیدامە دەروو شێعرەو هورمزگانی، یا واچمێ شێعرەو پەهلەوی سەر بە رێچکەو مۆسیقایی نەغمەی، دماتەریچ سەیدی هۆرامی ئیدامەش دان پەنە، تەنانەت وەڵتەر جە سەیدی، دەقەکاو (یارسانی)ما هەنێ. دماو(یارسانی)، (شێخ سەفیەدین)ی ئەردەبیلی ما هەن، کە دەقە شێعرییەکاش دەقاودەق چەنی زوانی هۆرامی واناوە،چا حەوزە جوگرافیاییەنە کە زوانی هۆرامی حاکم بیەن، ئێمە جە قاڵبو دەسەڵاتینە دەسەڵاتدارێتی(سەفەوییە)ینە وینمێشۆ کە جە ئازەربایجانی (رۆنیشتە) و (رۆ ورئاما) نە ئاسەوارش هەن.

دما بە دماو ئینەی مەیمێ سەروو ئەدگاری هونەری بێسارانی. بێسارانی جە مەنەیۆ رەوتوو (کرکە)ی روڵێ هەرە گەورەش بیەن. مەولەوی کەسێوەن کە وێش بە مەدیوونو بێسارانی زانۆ، - بە هۆنراوەکاش ماچۆ: بەستەی فەرد، نەوات وێرانەی دڵ کەرۆ ئاوا/ چەنی بەستەی فەرد بێساران ماوا- ئەگەرچی مەولەوی جە لیریکاو هۆرامینە، لووتکەی هونەرین، خواو واژەی و ئاردەیرە و رەوان واتەین. دماتەرشاعێرێ تەرێ سەرشا وردان کە گرد واتەیۆ رێچکەو بێسارانی و مەولەوی بێنێ. شێعرەو ئارۆ هۆرامانی کە هێشتا ئینا سەرەتانە و نە تاوانش پێسە شێعرەو ئەوسای یاگە پاش بۆ و نیازش بە مانیایی فرەین چی ڕانە، بەڵام ئا دەقێ ئینێ دەسڕەسەنە، ماچا کە جەوهەرەو مۆسیقای شێعرەو ئارۆی چەنی هێزی هەر یۆن. شێعرەو ئارۆ هۆرامانی ئیدامەدەرو ئا رەوتێنە کە جە ویەردەنە بیەن، ئی پرەنسیپە یۆگرتە ئینا جە زوانەنە. ئی زوانیچە تۆ مەتاوی واچی، کە 50 یا 100 ساڵێ چێوەڵتەر، پەرەش پەنە دریان. زوانێن کە حەی و زیننەن، ئەکتیوو دینامیک. نزیکەو 3000 ساڵێ سابێقەی تاریخیش هەن، ئەچێگەنە ئێمە یۆگێرمێوە چی خاڵینە کە شێعرەو ئارۆ ئێمە گرێ دریۆ بە ویەردەو ئێمەوە، ئەڵبەت مەتاومێ واچمێ شاعێرەکا ئارۆی پێسە شاعێرەکا ئەوسای شێعرێ واچاوە، نە جە فۆڕمەنە نە جە ناوەڕۆکەنە. بەڵام ئامیانوو جوانکاری زوانەکەی یۆن، ئینە رەنگا خەسڵەتێ تایبەتی بۆ جە شێعرەو هۆرامیەنە، هەر ئینە بۆ بە هۆکارێوە جیاکەرەوەو شێعرەو هۆرامی جە شێعرەو نەتەوەکاتەری و تەنانەت دیالێکتەکاتەری کوردی. هەندێ خاڵێ هەنێ کە شاعێرو ئارۆ ئێمە ئەشۆ سەردەمیانە فیکر کەرۆوە، درووسا وەڵتەر ئێمە بێسارانی و مەولەوی و خانا و … بێینێ و یاگێ شانازینێ جە ئەدەبی کوردینە، بەڵام ئادێ پەی بەراوردکەردەی نیازوو ئاڕۆیە شێعرێشا واتێنێ، ئەگەرچی بیەی مێژووییشا پێویستا جە ئەدەبوو ئەوسایمانە، بەڵام مەتاوا نیازە سەردەمیەکا ئارۆیما دابین کەرا، گێرتەی جەوهەرییە هونەرییەکاشا پێوێستا بەڵام پێویست نیا شاعێرو ئارۆی پیسَە ئادیشا هەم جە فۆڕمەنە هەم جە ناوەڕۆکەنە، شێعرە بارۆنە. ئانە نیازوو ئاوەختیە بیەن ئارۆ شاعێر هەست بە نیازێتەر کەرۆ. ئینە ورکەو گردیمانە. وەشبەختانە ئارام ئارام ئی مەسەلێ ئەلعان پەرەش پەنە دریۆ. ئێمە دەقێ فرێما بێنێ جە گۆڤارە ئەدەبیەکانە، جە دەفتەرە شێعریەکانە، چاپ و پەخش کرێنێ. ئەگەرچی هەم جە کەمیەتنە و هەم جە کەیفیەتنە، یاگێ سەرەنجینێ، پاو شێعرەو ئارۆ سۆرانیرە، بەرواورد مەکریا، بەلًام هەر پی قڵڵەتۆ، ئەشۆ یاگێ وەشحاڵی بۆ ئا دەقا ونیاوە بە شێوەێێ هێرمنۆتیکیانە باسشا سەر کریۆ، هەم دەقەکە تەتڵە کریۆ و هەم شاعێرەکەیچ تەشوێق کریۆ. چیگەنە من گەرەکما ئاماژە کەرو بە دەقێ شێعری بێ ئینەیە کە ئاماژەکەروو بە شاعێرەکەیش، چوون دەق وێش قسێ کەرۆ، دەق وەختێ ئاما بەر، پێوەندیش بە شاعێرەکەیۆ نیا، مەرگوو موئەلێفی یاوان وەرۆ، شاعێر وێش بۆ بە وانەروو دەقەکەی، وانەریش بە وانایۆ دەقەکەی نیشۆ یاگێ دانەری و جە موئەلێف بیەی چێژ ورگێرۆ. پی بۆنەوە من گەرەکما شێعرْو »کارەوان«ی جە دەفتەروو »زەڕنەو ئاسۆ«ینەو، وانووە. جە رادەو تەوانینە هەوڵ مدەو وانایۆکەیم ئارۆیانە، پێشکەش کەروو. ئا پرەنسیپی کە ئەشۆ شێعرەو ئارۆی بۆشا ورشا مدەو بزانوو »کارەوان«یچ ئی پرەنسیپێشە هەنێ؟ ئەڵبەت گەرەکم نیا برٍِیار بدەو، واچوو ئینێ چیوهاێنێ، موتڵەق و رەها، نا، ئەشۆم نەگۆڕ با! پێسە نیا من مەبەسم، وانایۆ واقێعو دەقەکەین، ئننا، هەر دەقێ جە ئاردەنەیرە، هەندێ خەسڵەتێش هەنێ کە تایبەت بە وێشەنێ، ئەویتەر نیاش. شێعرێنە کە من ئاماژەش پەنە کەروو کە تاۆ ئی تایبەتمەندیە بۆ پەی شێعرەو ئارۆ ئێمە کە دەقێقەن چەنی تایبەتمەندی کە پەی شێعرەو ئارۆ سۆرانی، فارسی، شێعرەو ئارو میلەتەکاتەری نریانەرە، بەراورد کریۆ.

چی دەقەنە چیوێ کە گرنگا، مەسەلێ وشیاری شاعێرێنە، چەشنوو دیای شاعێرو ئارۆی پەی جیهانی و ئینسانی و پێوەندییەکا ئی دوەیە، کە دیایێن پەی نۆعێ ئارمانگەرایی و دیای ئاگاهانە پەی مەسەلێ ورکەو میلەتەکەیش کە وستەنش وەرو پێشخوانوو هونەرەکەیش بە عێنوانوو کاروانێوە کە ئارام ئارام حەرەکەت کەرۆ، جووڵەو حەرەکەت ئەگەرچی سەرو وێن بەڵام هەر ئیدامەش هەن و مەبڕیۆوە. جە ئاسۆ دیای ئی دەقیەنە، شاعێر تاوانش جە بازنەو شێعرەو چاوەڵی تێیەڕ کەرۆ و بە ئامادە کەردەی و حزوورو هەندێ کەرەسەی تازەو پەیلوای ئارۆیانە، وێش وانۆوە، کە ئینە نیازوو هەرە پێویستوو شێعرەو ئارۆیمانە. ئەدەبی پۆست مودێڕنیزم ماچۆ (دال) نیشۆ یاگێ (دال)ی تەری، چیوێ بە نامێ (مەدلوول)ی نەبڕیاوەما نیا، ئینە (دالا) کە مێ یاگێ دالێ تەری نیشۆرە. چی شێعرێنە ئی مەسەلێ قۆمێنە، رەوتەو بەردەوامی زنجیرە نیشانەییەکا چی دەقەنە ئانەیە بە ئێمە سەلەمنۆ، (دال)و (کارەوان)ی نە پێسە نامێ پەی شێعرەکێ، بەڵکوو جە ناخوو دەقەکەینە، پەیتا پەیتا دالەکێ سەر ورمدا و با بە بزاڤ پەی جە ئەدا بیەی رێچکەو (کارەوان)ەکا.

(فرەکێشی)؛ چی شێعرێنە کە من وانووشۆ، تۆ مەتاوی کێشێ تایبەتیش پەی بنیەیرە، نە کێشی عەرووزی نە کێشی پەنجەیی؛ بەڵکوو جیاتی کێشی، تاومێ واچمێ (ریتم) سەرو فرە دەنگی کە ئینا (کومپۆزیسۆن) و تان وپۆ شێعرەکێنە. ئی شێعرێ (ریتم)ش هەن. وەزن چەنی ریتمی فەرقش هەن. ریتم پێسەنە ئاوێ کە هۆرقۆڵیۆ و تێپەڕە بۆ، حەرەکەت و سەرەیان پەیا کەرۆ، شۆنەو یۆیرە. ئینە خەسڵەتوو ئی کارەوانینە کە مەمدرۆ، هەر ملۆ و زەمانیچش پەی نیا، تاوی هەر بەردەوام واچیشۆ.

 چیوە دژبەرەکێ(پارادۆکس) کە دژو یۆینێ، جە (ریتم)و ئی شێعرێنە تەباییشا گێرتەن. وێڕاو ئانەی مەکریۆشا پێوە، یۆشا گێرتەن، چیگرێدای تەناقوزاتیەنە، بەرهەمێ بە نامێ(کارەوان)ی جە ئەدا بۆ کە من وەنتەیۆ شێعرەکێنە ئاماژە کەروو بە گرە دژبەرەکا.

(تەسویر گورێزی)، ئا تەسویرێ کە هەنێ جە شێعرەو چاوەڵینە، شێعرێ کلاسیکیەنە، جە (فۆڕماسیۆن)و ئی شێعرێنە لاسایی نەکرێنێوە. تەسویر نە بە شێوەی یەک لانەو تاک، نە جە کۆپلەو شێعرێنە. بەڵکوو تەسویر ئینا جە ساختاروو شێعرەکێنە، جە ریتم و شێعرەکێنە، جە ستراکچێرو شێعرەکێێنە.

(فرەتەوەری)ی زوانی، مەولەوی حورمەتش هەن، بێسارانی بە حورمەتۆ؛ بەڵام ئی دەستە واژێ کە ئینێ دلی ئی دەقینە، دەستەواژێنێ کە سابێقەشا نیا، تا ئیسە ئێمە نەبێنێما دلێ ئا دەقانە، دەقەکا چاوەڵیما ئینێ دلێ (تاک تەوەری)ینە، شاعێر کەسێوا کە کەشفو زوانی کەرۆ، مەواچوو مەولەوی و بێسارانی زوان ئەفڕێنەری نەبێنێ، بەڵام بە پاو فەزاو وەرتەسکو ئا وەختییە، رێژەو زوانەکەیچشا وەرتەسکا، سەرە ڕاو و ئی هەلومەرجیە، هەر گەورەتەرین خزمەتشا بە زوانی هۆرامی کەردەن. زوانی هۆرامی دەوڵەمەنا ئەو پەڕوو دۆڵەمەنی، ئینە موبالێغە نیا، ئینەی ماچوو، کە تەجرۆبەم هەن سەروو ئی مەسەلێ، تەحقێقێوە کە کەردەنم سەروو ئی زوانیە پی ئاکامە یاوانا کە بە راسی تەنیا شاعێرا کە تاۆ ئیمکاناتی زوانی کەشف کەرۆ، کەرۆش دایرەالممعارفێ زوانی پەی ئا میلەتییە. وەشبەختانە، زوانی کوردی بە تێکڕا و هۆرامی بە تایبەت، پێکهاتەشا زادەو دەسوو دەسەڵاتچیا نەبیەن، و نەبیەن چێرپاو مامەڵەی دەسەڵاتی ئوتوریتەی زوانینە، هەر پی بۆنەوە، جە ئاردەیرەو شێعرێنە، شاعێرما دەس و باڵ باز و رەهان. شاعێرما تاوانش بەرخوردی ناموتەعارێف کەرۆ چەنی زوانی، کەڵک ورگێرۆ جە واژەگەلێ کە نیەنێ دلێ بازنەو ئەدەبی پاوانکریاینە، ئیزنش هەن بلۆ دلێ فەزای ئێرۆس ئامێزی پاوانکریای، هەر پی بۆنەوە شاعێری هۆرامی دەسەڵاتی ویراژدای زوانیش فرە بیەن و ئیسەیچ هەنش. بەڵگەی توکمە، چامە لیریکایەکا بێسارانی و مەولەوی و سەیدی و … ئی دەقە چی دێنگەیچەوە هەر بە پێزا، ئەگەرچی تا رادەێی ئێبهام و پێچیای مانای چەنەن، مانایێ نەهایی مەوینمێ، هەر ئینە بەڵگەن پەی فەرا مانایی ئی دەقییە، فەزاێی سەیال و فرەزوانی چی دەقنە خولقیان، کە هەردەم وانەر، را کەرۆەو بلۆ دلێ فەزاێی تەری. کە من دمایی ئاماژە کەروو پا واچە و دەسە واچا کە تازێنێ و شاعێری ئاردێنێرە.

(کوپلە بەندی)؛ ئی شێعرێ کوپلەبەندیێ(فاسڵە گوزاری) تایبەتیش هەن، چی شێعرێنە بێ ئانەی پڕچێبا جە ئەنتری بە شێویێ ساختاری و ئەندامی(ئورگانیزم) پەیوەندیشا هەن پێوە و جە عەین وحاڵی جیاوازێنێ، ئی فاسڵە گوزاریە ئارۆ نموونێوە تایبەتمەندیانەو سەردەمیانەو شێعرەو هاوچەرخینە.

تارۆز و تەنز(ئایرۆنی)؛ شاعێرو ئارۆی ئەشۆ بەزوانی تەنز قسێ کەرۆ، (حافز)ی شیرازی، فرەگۆرەن جە تەنزەنە، رەنگا یۆ چا تایبەتمەندیا کە (حافز)شا گەورە کەردەن دلێ ئەدەبیاتو جیهانینە تەنز و تارۆزی شاعێرانە بۆ، (وێنە)ێ وەش ئاردەنەرە رەنگە چن مەعنێی بدۆ، بەڵام هەرۆڵێی هەن جە شێعرەو ئێمەنە، کە بە راو من خەسارێ گەورەن جە ئەدەبی کلاسیکو ئێمەنە، کە بە سانایی پەڕ مەبۆوە، ئادیچ نەبیەی ئامیانوو (ئایرۆن)ی جە شێعرەو تەنانەت شاعێرە گۆرەکامانە. موتیفە شیعرییەکا چاوەڵیما فرەتەر ئینێ دەوروبەرو وەسفو تەبیعەتی و بابەتە مۆراڵی و ئەخلاقی و سۆفیانەکانە، ئیتر چەمشا نەبیەن وردەکاری ژیان و رۆژانەو جەماوەری و دماڕۆ کێشە فیکری و کۆمەڵایەتیەکا گلێرگەیۆ، کە ئینە گنۆ سەروو شانەو شاعێرەکا ئارۆی. وەشبەختانە ئی دەقە شێعرییە پەیامی ورچڵاکیارەی مدَو دەسوو وانەریوە کە ئادیچ وشیاری مدَۆ بە ئاخێوەری کە گۆشش زایەڵەو کارەوانەکەی بۆ دایم خافڵ نەبۆ. چێگەنە ئا قسێ کە واتەنشا تەنیا قەڵاو وشیاری کوردی شێعرا راسا و خاس پەی ئێمە سەلەمیۆ. بە تایبەت پەی زوانی هۆرامی. بە راسی شاعێر جە نیایرە ئی بەکگراوندییە سەرکەوتە مدریۆ قەڵەم.

 

نەرم

پێسە قژاو »شەمێ« و

بێدەنگ

پێسە ناڵەو شێعرێ.

ئی دەقە چێگەنە تەنیا خاڵە بە قووەتەکاش مەواچوو خاڵێ لاوازێچش هەنێ: واژەنماو (پێسە)ەی چن جارێ چی دەقەنە دووپات بیەنۆ، وێڕاو ئانەی جە ئەدەبوو ئاوانگارد و ئارۆینە، ئاوردەی (ئەدات تەشبیە)، (پێسە) دیاردێوە، سەلەفی و دەرد نەواردەی دریان قەڵەم یاگێوەش جە دەقوو مۆدێڕنو ئارۆینە نیا.

بدیەیدێ پەی (لەحن)و مۆسیقاو شێعرەکێ چەنی (تێم، Tem) و (بەیان) و پەیامو شێعرەکی چەنی کێش و قەوسش فاڕیۆ. کارەوان بە توخمو (نەرم) ی، دەسش پەنە کەردەن و کارەوانیچ نەرم حەرەکەت کەرۆ ئینە دەلالەتی مۆسیقایین، ئی کۆمەڵە دەنگا چی نیمە کوپلەنە بەکار برێنێ گرد دەنگی کورت و ئارامشا هەن:

چراوکەو رۆحی

میزانکەروو سەرساو بێشکێ.

گلکەوانەو وەشەویسی

نیشتەن سەروو پەنجەو ئێگەی.

چەنی پا ورگێرتەی کاروانچیەکا دەلالەتی مۆسیقایی شێعرەکێ دەنگ بەرز کەرۆوە، ئەوەڵ (نەرم) دماوە:

(با) ختوولە

            بێ ورە بۆ

»دەربەن دزڵی« ور نە چڵاکیۆ

شێعرە بووسۆ.

سیاوچەمانە

چەترەو سەروو وەرنگازوو کوڵما

                                           زەڵمی

چەنی ریتم و لوای کارەوانی دەنگ بەرز کەرۆوە، بە بزوێنی درێژ و،ا) کە نیشانەو کێشای دەنگییا جە واچەو (با)ینە دەس پەنەکەرۆ.

دووبارە ریتم مێرە وار بە پاو دەلالەتی مۆسیقایی شێعرەکێ و ئاهەنگ و لوای کارەوانی و یاونای پەیام بە وانەری بە هەستیارییەوە:

»شەڵماش«

چرۆ دەسەملانی

»عەنبەرخانە«

تاقڵەو دڵیش گوڵ(گوڵە) دۆشەکەن،

بە راو من چێگەنە بە یاگێ (گوڵ)دۆشەکەی، (گوڵە)دۆشەکە، جە ریتمەنە دروس تەرا.

 بەرەبەرە، هەنگام بە هەنگام، هێماو شێعرەکێ بە شێوەی سەمبۆلیک وێشا نیشانە مدا: عەنبەرخانە ،شەڵماش، کە بە یاد ئاوردەی پەنتای جوغرافیای وڵاتی و کەسایەتیەکا و گرێ دایشا پێوەرە.

تاقڵەو دڵیش گوڵ دۆشەکەن

هۆرپڕای: وەرم!!

گیان کارەوان

ئارام،ئارام

(بەرجەستەکاری) و ئاوردەی (قافیەی تەرجیعی) کە دماو کووپلەکا، (گیان کارەوان، ئارام ئارام) دووپات بیەنۆ، جۆرێ تەکیە((Accept کەردەین سەروو پەیام و شێعرەکێ کە جە روانگەو ساختارو زیباشناختیەوە یانێ (تەداعی) ئا پەیامیەو ئا دەلالەتە مەعناییە کە بۆ بە (فۆڕێگراندینگ) یا بەرجەستەکاری هونەری پەی شێعرەکێ.

چۆپی گڕێ

هەلە،هەلە

دامان سمکۆڵ،

»کەرگە کڕێ« و »خاتوو زینە« و »ماڵی ئاوا«

 واتما چیوە دژبەرێ(پارادۆکس) کە چن واژێ و تەسویرێ دژ بە یۆی پێوە گرێ مدَو؛ جۆرێ پەیامی تەبا و زانیاری مدَو بە وانەری، یەرێ توخمێ: (کەرگە کڕێ) هێماو ژیانبەخشی و جە ئەدا بیەی،(خاتوو زینە) هێماو دلۆڤانی و (ماڵی ئاوا) هێماو شادی و ئایندەی(تز)، چەنی ئی توخمە دژبەرا (گڕەو چۆپی و سمکۆڵانەو دامانەو وڵاتی)کە دزێوی و نالەباری مارۆ(آنتی تز)، پێوە گرێ درێنێ، تا (سن تز)ێ بە نامێ:

(چەمبرکانەو عەمرێ تەری) پەی ئاینەدە و ئاسۆ وڵاتی و تەوەلودی دووبارە، خولقیۆ.

هەرکەس تەوەلود دووبارەش نیەن

ئەڵبەت سعادەت ستارەش نیەن          (مەولەوی)

(ماڵی ئاوا) ـ نموونە پەی فرە تەسویری: هەم نامێ ئاواێیوەنە ، هەم بە نەزەرەو من (ئیهام)ەن پەی شاباشی و زەماوەنێ: (ماڵی ئاوا !) کە چەنی (چۆپی و هەلهەلەی(کە ئادیچ ئیهاما) و خاتوو زینەو چەمبرکانەی) یۆ گێراوە. چێگەنە توخم و (تەکیە‌  (Accept کە توخمێ زوانی هۆرامین روڵ وینۆ، کە بە پاو وەنتەیۆ مانا فاڕیۆ.

جام

جەنگەڵێ شەڵتە بەردەن

پەیک پەیک

نم نم

دووبارە شاعێرتووڕە بۆ و دەنگ بەرز کەرۆوە و مێوە هاوار؛ بە داخەوە دەنگەکێ بە نویستەی جە زوانی هۆرامینە، نیشان مەدریا تا رادەو هەستو شاعێری و پلەو دینامیکیەتو دەنگەکا نیشانە دریا. ئینە هەر جە ناخوو سەرزارینە مەناوە.

سەردەمێوەن

گەورە کناچێ ئی کویسانی

باڵاش رامان

رێکوو مەسی گوڵ(گوڵە) ریواوی

گەورە کناچێ ئی کویسانی

دڵش رەشتەن

بە تاماوەو واراناوی

گەورە کناچێ ئی کویسانی

تەڕش پۆشتەن

چەنی چڵێ وەرەتاوی.

(زەنگ) و (قافییەی کتووپڕی) - نە وەڵوەختی و سەلەفی - یۆ جە وردەکارییە شێعرییەکان، کە بێ ئینەیە دەستکردێ جە کارەنە بۆ؛ کتووپڕ و بە خورپە پڕۆنە دلێ پڕۆسەو ئاردەیرەی مێکانیزمو خەلاقو شاعێری. ئی وردە هەرمانە هونەرێی پێوەندیش بە شێعرێ ئەوساو ئیسەیۆ نیا، دیاردەێی خورپە بەخشی هونەرین. پێسە ئامای ئی یەرە واچا(ریواوی، واراناوی و وەرەتاوی یا رەشتەن و پۆشتەن) چا کوپلە شێعرێ سەریەنە. هەر پاسە واتم شاعێری واقێعی نیا دەربەند و قافیەینە. بەڵام خۆڕسک دیاردەێی نۆژەن و ئیستەتیکی مژمێریۆ. مەولەوی رۆمی کە شاعێرێ مەزنی کلاسیکی بیەن،  800 ـ 900 ساڵێ چێوەڵتەر ژیان، نەبیەن چەنی قافیەی سەپیایرە، چەنی ئانەیە کە بەشێ هەرە فرەو مۆسیقاو شێعرەکاش مۆسیقاو (زەنگ)و قافیەی پاڵەکی بیەن؛ بەڵام جە پڕۆسەکەنە چەنی قافییەی مانیۆ و توڕەیی وێش دەر بڕۆ و ئینا چا باوەڕنە کە قافیە وەرە بەسا پەی دەلالەتی مانایی:

(قافیه) و مغلگه را گو همه سیلاب ببر

پوست بود، پوست بود، درخور مغز شعرا

خوش نشین ای (قافیه) اندیش من

(قافیه) دولت تویی در پیش من

خاڵێ لاواز کە ئینا جە دلێ پڕۆسەو ئی دەقینە، زوانەکە زوانێ فرەتەر فەخیم و قورس و ئامێرانەن. بە پێچەوانەو شێعرەو ئاوانگاردو ئارۆی کە ئاشنایی سڕیەیۆ کەرۆ چەنی زوانی، فرەتەر جە لەحنە گوتارییە ئاساییەکا کەڵک ورگێرا و خاڵێ پۆزەتیگا پەی شێعرەو نۆژەنوو ئارۆی، ئی دەقە نامان ئاشنایی سڕیەیۆ کەرۆ جە زوانی وتاری خەڵکینە، نموونە: شاعێرێوە سۆرانی واتەنش:

پێغەمر کا/

چی شاعێری جیهان هەیە/

 هەموو بفڕن/

 چی شیعرۆڵەی جوانیش هەیە/

 هەموو … /

کە چێگەنە (…) کلیمێوە رەکیکەو دزێوە هەنە کە سەر زارەکی زوانی گوتاری خەڵکین. ئینە جۆرێ رووکەردێ ئارۆیانەن کە من دلی ئی دەقینە چێوی چامنە مەوینوو.

چرکەو شەرموو هەورە گرمەی

خاڵەو زنجوو

چۆڕە چۆڕوو عەشقوو

»کەڵوێ«

»بێوران« و »دەرەوکیە«

هەناسێوەو

هەنگامێوە،

چاگەیچ وەرزێ و

مەتەرێزێ و

ئاوە وەرەو عەشقوو گوارا.

گیان کارەوان

ئارام،ئارام.

چا سەر یاڵا

سەروو شانەو حەسرەتێوە

نەسیم: بۆسار

پا هەرداوە

تەپڵ: ژارکۆ گومەو گیانی

تۆفان

لەنجەو وەڵگە رێزوو

ساراو رۆحی،

جەستە

ژڵێوەو قەڵاو وەرمی.

گیان کارەوان

ئارام ئارام.

(وشیاری شاعێری) کە وەڵتەر ئاماژەم داپەنە، ئەچی کۆپلانە، هەست پەنە کریۆ، بە چێژی هونەری (تەنز و تارۆز)ی ئەوەڵ تاریخو نەتەوەکەیش، ویەردەکەیش، ورمدۆ: پاشان کەسانێ کە زوڵمشا کەرد بە نامێ مەدەنیەت و مۆدێڕنیەتیوە؛ بەڵام درۆشا کەردە چەنی کوردی، پەیمان نامەو سیقە نامەشا گرێبەست؛ بەڵام دمایی درۆشا کەردە و پاشا داچەنە و ورگێڵێوە:

»سێڤەر«  (پەیمان نامەو سێڤەری)

سێڤەر چرکێ و شاباشێوە

تاراو عەمری دژیای

»بازیان«      (دەربەنو بازیانی کە مەشهوورەن جە تاریخوو سەردەموو کوردینە)

»ئاتا«         (ئاتاتۆرکی خاین بە میللەتی، هێماو درۆزنی و بێ وەفایی بە کوردی)

بوەو لێڵی ئاوێ

»شاملو«       ( هێماو رۆشنبیری نائەمەک بە کوردی کە ناماوە جواو)

دەنگێو بێ وەفایی

ویژدان رەتەو چراوەنەوشەی

پابەرزاوە

دەموو عەشقوو بیستوونیوە.

گیان کارەوان 

ئارام ئارام

دووبارە شاعێرتووڕە بۆ و دەنگ بەرز کەرۆوە:  

چی مەحشەرنە

دننێ تفی، (دننێ تفی) چێگەنە بەنەزەرەو من ئەشیام(دننێ تفی) دووپات کریایێوە، هەم پەی ریتمی وهەم پەی یاونای دەلالەتی واتایی بە وانەری.

سەرگەردانەو سڵامێنە

گۆرەمیتوو ئەشقوو کناچا

وەرەی تەژنە

وشکەتاوەو چەماو کوڕا یانە هامسای

وشتراوەو کەمتیارا.

ئی نسارە،                 (مەحشەر، وشکە تاو، نسار و.. . هێماو دزێوی و نالەباری)

شەوبۆش دیلوو قینەو تیشکێن

کورە زۆکەش

تاموو وارای کێلێ دزیێ

چێگەیچ،

ئاها... چی سەرە ڕانە

وەرمە واران

نەمامێوە دەسەنیان.

نەرم

پێسە قژا شەمێ و

بێ دەنگ

پێسە تاسێ »خانی«

ئارام، ئارام.

زەنگ

دڵۆپەی وشک  نە کەردە.

 ئینە زڕەو زایەڵەو کارەوانین مدای مدۆ وەنەو ئینە چرپەو کارەوانچیان هەر پاسە ئارام ئارام بێ وچان ملای ملا. یۆ چا خاڵە پۆزەتیڤا ئی شێعرێنە، کە جیای قۆمیای مەدلوولەکا ئینە دالەکێنێ کە مەیا سەرو رێچکەو بیەی و با بە هۆ جووڵە و بزاوتەی کارەوانی و دینامیکێتی دەقەکەی.

ئا (واچە و دەسە واچە تازەکێ) کە چی شێعرێنە، تۆڕەو ئێستعارە و مێتافۆڕیشا پێکئاردەن و  بێنێ هۆکارو ئەکتیڤێتی دەقەکەی ئینێنێ:

پەنجەو ئێگەی- بێ ورە بیەی ختوولەی- وتەی شێعرێ- گوڵە دۆشەکە بیەی تاقڵەو دڵی- چەمبرکانەو عەمری تەری- چڵێ وەرەتاوی- چرکەو شەرموو هەورە گرمەی- ئاوە وەرەو عەشقوو گوارا- وشتراوەوکەمتیارا- ژارکۆ گومەو گیانی- دژیاو تاراو عومری- گورەمیت بیەی عەشقوو کناچا- وشکە تاوەو چەما- وەرمە واران- زەنگ دڵوپەی وشک نەکەردە- تاسێ خانی و

 

 

J ئی وتارە لە روەو نەوارێنە جە لاو رێزدار خانم (شنۆ رەحیمی) یەوە ئامانەرە وار، کە زەحمەتێ بێ وێنەش چی رانە کێشتە بێ چێگەنە پڕ بە دڵ، سپاسوو ئا شاعێرە وەشەویسێ کەرۆ. ئینە باسێ بێ کە جە کۆڕەو ئەنجومەنو ئەدەبی پاوەینە (ورکە)، بەروارو 24 و رەشەمەی 85 ی، سەرو  رەوتەو شێعرەو ئارۆ هۆرامانی ئاراستە کریابێ. کە بە تۆزێ دەسکاری و ویراستارییەرە ئاما روەو دەقی نڤیساری.  

    

سەرچەمە: کتێبوو، زەڕنەو ئاسۆی، رەوف مەحموودپوور، 2002