یانه‌ رؤچنه گۆرانیێ هه‌ورامیێ و لامشتێو گێچه‌ڵێ

گۆرانیێ هه‌ورامیێ و لامشتێو گێچه‌ڵێ

:پۆخته‌و وتاره‌که‌ی

           

 چی وتاره‌نه‌ ده‌س نریان سه‌روو ئا نۆقسانیه‌ بنه‌ڕه‌تیا که‌ تووشوو گۆرانیێ هه‌ورامیێ ئامه‌ینێ و خه‌ریکا هه‌روه‌ره‌نه‌ وه‌رێژ مذا ئه‌و هۆنه‌روو گۆرانیۆ هه‌ورامانی. ئا وه‌رپه‌نگێ که‌ نویسه‌ر چی وتاره‌نه‌ کلکه‌ش په‌ی کێشتێنێره‌ جه‌ وه‌ره‌چه‌موو وێچشه‌وه‌ باسش که‌رذێنێ.                                                                                                                               

ده‌سه‌ واچه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کێ : 

                                                                                                                      

گۆرانیێ هه‌ورامیێ، سیاوچه‌مانه‌، گۆرانیه‌واچ، مووسیقا، به‌زمه‌ ڕه‌سه‌نه‌کێ، شێعرێ فۆلکلۆرێ                             

وه‌ڵینه‌ :                                                                                                                                                   

ژیوای بنیاذمه‌کا بێ بیه‌ی هۆنه‌ری، نمه‌ی وه‌روو چه‌ما و چیویوی سه‌مه‌ره‌ مرمانۆ! و کریۆ به‌ی پنه‌ که‌ کۆمه‌ڵگا به‌شه‌ریه‌کێ هه‌ر جه‌ بنه‌ڕاو ده‌س پنه‌ که‌رذه‌ی ژیوایشا تا ئیسه‌ ئه‌وه‌جه‌شا به‌ هۆنه‌ری نه‌بڕیان، ده‌یمه‌ده‌ره‌ به‌ هۆنه‌رشا، شۆنۆ درکنای جوانخاسیه‌کا و قاو دای نه‌وه‌شیه‌کاوه‌ بیێنێ، عه‌شق و وه‌شه‌سیایی، خه‌م وخه‌فه‌ته‌کێ و ئاواته‌ به‌رزه‌کێ چنی تۆ گێرته‌ی کۆمه‌ڵگا ئینسانیه‌کا سه‌ره‌شا هۆردان و ئینه‌ هۆنه‌ر بیه‌ن که‌ جیاکار جه‌ قازانج و درۆ و ده‌له‌سه‌ باوه‌کا ئا چێوێشه‌ ئه‌رمانه‌ینێ. دلێ گرذوو قه‌مچ و پێچه‌کاو هۆنه‌ریه‌نه‌ گۆرانیه‌ پشکێوه‌ بنج و به‌تانه‌داره‌ش پنه‌ یاڤه‌ینه‌ و ڕێخێش تا قووڵیگاو ویه‌رینوو به‌شه‌ری به‌رذێنێ.گۆرانیه‌ به‌ هه‌وازیوی مه‌کین و ده‌نگیوی سه‌ر وه‌شکه‌ر واچیه‌ینه‌. ئه‌یۆب ڕۆسه‌م  جه‌ زوانی دۆکتر حه‌مید مه‌جید یه‌وه‌ ماچۆ : ئینسان چا وه‌خته‌وه‌ بنۆ ژیوایش دانه‌ره‌ گۆشش گێرته‌ن په‌ی هه‌وازه‌و په‌له‌وه‌را، گڤه‌و ڤای، هاڕه‌و هانه‌چه‌مه‌کا و قامه‌و ده‌ره‌کڵه‌کا و..،ئی ده‌نگێچه‌ کارشا ڤنه‌ که‌رذه‌ن و وه‌شش ئامان بڕیویشا و قینیش هۆرگێرتێنه‌ جه‌ بڕێوته‌ریشا، جه‌ لاساوێ(یه‌نگێ) که‌رذه‌ی ئا ده‌نگا سه‌ره‌تاو گۆرانیێ واته‌ی ده‌سش پنه‌ که‌رذه‌ن. (ئه‌یۆب ڕۆسته‌م، 2011،ل456) مه‌حاڵوو هه‌ورامانی به‌ بۆنه‌و دیمه‌نی به‌هه‌شت ئاساشه‌وه‌ هه‌ر جه‌ کۆنه‌و گلێرگاو گۆرانیا و هه‌وازه‌ مه‌کینا بیه‌ن. وه‌ڵاتێو که‌ وه‌ش دۆختیش لاو خه‌ڵکیه‌وه‌ بیه‌ن به‌ هێماو به‌هه‌شتی هه‌ره‌قه‌تینی و چ خاس مامۆسا گۆران جه‌ تاریفشه‌نه‌ ماچۆ :                                                                                                                                                  

سیاچه‌مانه‌  سیاچه‌مانه‌                                                  

به‌هه‌شتی عه‌شقه‌ ئه‌م هه‌ورامانه‌                                          

ئه‌وه‌نده‌ی داروبه‌ردی هه‌ورامان                                             

ڕه‌حمه‌ت له‌ ژنی به‌ژن و باڵا جوان                                          

هه‌ورامان جێگه‌ی سیاچه‌مانه‌ (دارا محه‌ممه‌د عۆسمان، 2010، ل122)

  ئینه‌ نوونگیوی کاریگه‌ر بیه‌ن په‌ی ئی مه‌حاڵیه‌ که‌ یۆ جه‌ ڕه‌سه‌نته‌رین و وه‌شته‌رین جۆروو گۆرانیێش جه‌ دنیانه‌ بۆ و شیپانێوه‌ سه‌روو نه‌ته‌وه‌کاته‌ریه‌وه‌ مدرۆره‌. سه‌رته‌ڵوو گۆرانیێ هه‌ورامیێ سیاوچه‌مانه‌ن که‌ ئارۆ هه‌ر هیچ نه‌بۆ دلێ ئانیشانه‌ که‌ دالێو میاڤانه‌ هۆنه‌ری ئه‌ژناسیان و ڕه‌نگا ئا پێڕه‌ زانه،‌ قسه‌کۆ مه‌ڵا حه‌سه‌نوو دزڵیێ په‌سینا که‌ واته‌نش « سیاوچه‌مانه‌ هه‌وازیوی غه‌یبیا که‌ مه‌زانوو خوای په‌ی کام پێغه‌ممه‌ریش خه‌ڵاتش کیاسته‌ن!». بێژگه‌ سیاوچه‌مانه‌ی پێسه‌ به‌رکه‌وته‌ته‌رین له‌قوو گۆرانیێ هه‌ورامیێ چننێ به‌شێته‌ر باڤه‌ یۆ تا گۆرانیێ نیشتگاکه‌یشا وه‌شێ که‌را، ئا گۆرانیێ که‌ جه‌ نه‌کیسا و باره‌بوود تا یۆسۆ ئاسکه‌ و ئه‌حمه‌ذوو نازارێ، مامۆ هه‌یذه‌ر، ئه‌لی نه‌وسووذی، نه‌سرۆڵا ناسکۆڵ، ڕه‌شه‌ غۆاموو ئه‌حمه‌دئاوای تا بیاڤۆ حه‌مه‌حسه‌ین که‌یمنه‌یی، جه‌میل نه‌وسووذی و په‌له‌وه‌ری ده‌نگ وه‌شوو ئاسمانوو هۆنه‌ری هه‌ورامی مامۆسا عۆسمان هه‌ورامی سینه‌ به‌ سینه‌ پارێزیه‌ینه‌ و دریه‌ینه‌ ده‌سوو ئێمه‌مانا. متاڤی واچی تا ئیسه‌ ته‌نیا نوونگه‌و ئه‌وه‌مه‌نای گۆرانیێ هه‌ورامیێ به‌ گرذوو به‌شه‌کاشه‌وه‌ ئاوه‌زی به‌رز و ویری گه‌وره‌و هه‌ورامی زوانه‌کا بیه‌ن و هیچێوته‌ر. خه‌ڵکێو که‌ بێ پاڵپشتی ده‌سه‌ڵاتیوی هازداری وه‌روو وه‌شه‌ویسی وه‌ڵاتیشا، حه‌زشا به‌ هاگاذاری هۆنه‌روو گۆرانیێ هه‌ورامیێشا که‌رذه‌ن، به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ به‌ ڤاڕیای دیمه‌نوو کۆمه‌ڵگاکه‌ی و ئه‌نه‌ڤه‌سه‌ی دیمه‌نی مۆدێڕن (مه‌به‌ست چێگه‌نه‌ ته‌نیا دیمه‌نی مۆدێڕنا پێسه‌ وه‌ش بیه‌ی ته‌شکوو شاری و فاڕیای دیامانوو دێهاتی نه‌ک ویری مۆدێڕن) و هه‌ر پاسه‌ نه‌مه‌نه‌ی ده‌نگوو سیاوچه‌مانه‌چڕه‌ به‌رزه‌کا په‌ی چننێ ساڵا ملۆ نه‌وه‌شی عه‌ینوو وه‌ره‌ی ئا دره‌خته‌ هێقمه‌شه‌ پوونان، گرذ که‌سیچ گۆشێش وه‌راوه‌ر پا نه‌ذامه‌تیه‌ ئاخه‌نه‌ینێش. ئا گۆرانیێ که‌ وه‌ختارێو ئێمه‌ی هه‌ورامی زوان به‌ ئه‌ژنه‌ڤیه‌یش خه‌یاڵما وه‌روو به‌ره‌یشه‌نه‌ له‌په‌ڕۆ ئیژیێ، ئیسه‌ هیچ ته‌ژنایی ڕۆحیما مه‌کشۆ به‌ڵکووم به‌ ئه‌ژنیه‌یشا کاپۆڵیه‌ما مه‌ی ئێش و مه‌ژگما مدرۆ گیر!. به‌ااسی ئاژه‌و گۆرانیێ هه‌ورامیێ خاسه‌ نیه‌نه‌ و وه‌شته‌را زووته‌رین وه‌خته‌نه‌ ئا نه‌وه‌شیێ که‌ پێسه‌ په‌تای، هۆنه‌ره‌که‌ما گێڕشا ڤسه‌ن به‌ ده‌سوو شاره‌زایا چار کریا. گه‌وره‌ پیه‌یڤ ماچۆ خاسته‌رین چار په‌ی هه‌ر گێچه‌ڵێوێ ئانه‌نه‌ که‌ ئا گێچه‌ڵێ وراذ ورذ بشکاڤی و بزانی چکۆوه‌ ئامه‌ینه‌ ملته‌ره‌، با ئێمه‌ی هه‌ورامی زوانیچ گێڵمێوه‌ شۆنۆ ویه‌رذه‌و هۆنه‌روو گۆرانیێماره‌ و بزانمێ وه‌رپه‌نگێ وه‌ره‌ڕایش کامێنێ و تا وا حه‌ننا لیڤیۆما په‌ی ئا که‌له‌به‌را گێرمێ. به‌ باوه‌ڕم شش 6 گێچه‌ڵێ بنه‌ڕه‌تیێ نوونگه‌و کز بیه‌ی گۆرانیه‌کامانێ که‌ به‌پاو هازێم جه‌ باره‌شاوه‌ باس که‌روو.                                           

قه‌ره‌ت که‌رذه‌ی گۆرانیێ هه‌ورامیێ به‌ ده‌سوو ناهه‌ورامیه‌کا :                                                               

گۆرانیێ هه‌ورامیێ چوونکه‌تی وه‌ش له‌حنێ و مه‌کینێنێ و هه‌رپاسه‌ وه‌روو ئانه‌یه‌ که‌ پێسه‌ ئه‌ڤ گۆرانیه‌کا وه‌رده‌نگیشا مه‌ماننا! نه‌ته‌نیا لاو خه‌ڵکوو هه‌ورامانیه‌وه‌ به‌ڵکووم لاو خه‌ڵکانێوته‌ری جه‌ کورذه‌سانه‌نه‌ وه‌شه‌ویسێنێ، هه‌ر ئینه‌ بیه‌ن نوونگه‌و ئانه‌یه‌ که‌ گۆرانیه‌کێ به‌ ده‌سوو بڕێو به‌ نامێ هۆنه‌رمه‌ندا! که‌ قازانج و زه‌ڕ په‌رذه‌ش ئارذه‌ن ملوو چه‌ماشاره‌! به‌شیویوی ناوه‌ش واچیاوه‌، کریا به‌ ئاڵبووم و شۆنۆ ماوێویه‌ره‌ بازاروو هۆنه‌ری گێراره‌. تێکه‌ڵ که‌رذه‌ی ئا گۆرانیا که‌ به‌پاو فه‌رهه‌نگ و چه‌نیه‌تی هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشتوو خه‌ڵکوو هه‌ورامانی وه‌شێ کریه‌ینێ و هه‌روه‌ره‌نه‌ یاڤه‌ینێ لاو ئێمه‌ چنی نه‌وعێو مووسیقای وه‌رنیشتی (که‌ فه‌رهه‌نگیوی جیاکاره‌نه‌ هۆرئامان و چنی ئێحساسوو ئێمه‌ مه‌گۆنجیۆ) به‌ ده‌سوو ئا کاسبه‌ بێ ئاوه‌زا که‌ سه‌روو هۆنه‌روو نیشینگه‌و سیاوچه‌مانه‌یوه‌ کیسه‌شا وراسه‌ن! چێره‌وزوه‌ریش که‌رذه‌ن خه‌ڵات په‌ی دنیاو گۆرانیێ هه‌ورامیێ. وه‌روو بێ په‌رذۆچی و بێ ده‌سه‌ڵاتی، تاقمیوی زانستیچ نیا که‌ وێش به‌ خه‌مه‌وه‌ر و وه‌رپه‌رس بزانۆ تا نازۆ ئا به‌رهه‌مێ که‌ مه‌شیا به‌یانه‌ بازار، گنا وه‌روو چه‌موو خه‌ڵکی. ئی گێچه‌ڵێ ڕه‌نگا به‌تایبه‌ت چی دویه‌ر ساڵه‌نه‌ به‌ ئامای گۆرانیه‌واچیوی بێ هۆنه‌ری و دزیای فره‌و گۆرانیه‌ هه‌ورامیه‌کا و قه‌ره‌ت که‌رذه‌یشا خاس خاس که‌وته‌بۆوه‌ سارا.                                                                                          

شێونای شێعره‌ فۆلکلۆره‌کا :                                                                                                                   

مه‌ته‌ڵێوه‌ ڕووس یه‌ هه‌نه‌ ماچۆ : جه‌ گۆرانیه‌نه‌ نه‌ که‌لیمێوه‌ لا بریۆ نه‌ فڕه‌یچ ماریۆ. (ئه‌یۆب ڕۆسته‌م، 2011،ل457). بێ هیچ شکێوه‌ هێقمی و هه‌سه‌می فه‌رهه‌نگوو هه‌ر وه‌ڵاتیوی زیاته‌ر جه‌ گرذ چێوته‌ری، فۆلکلۆروو ئا مه‌حاڵیه‌نه‌. فۆلکلۆر :  پا ئه‌فسانا، داستانه‌ قه‌ذیمیا، مه‌ته‌ڵا، گۆرانیا و قسه‌و وه‌ڵینا ماچا که‌ دلێ خه‌ڵکیه‌نه‌ وه‌شێ کریه‌ینێ و بێ ئانه‌یه‌ وه‌شکه‌رشا دیار بۆ جه‌ ئه‌ده‌بیاتی ده‌مواچه‌نه‌ پرز به‌ پرز پارێزیه‌ینێ و دریه‌ینێ ده‌سوو ئێمه‌مانا. (بۆرهان قه‌ره‌داخی، شانۆکاری کورد له‌ یۆتۆپیای ئه‌زموونگه‌ریدا، 2004، ل74). فۆلکلۆر چوونکه‌تی دلێ خه‌ڵکیه‌نه‌ هۆرته‌قان و چه‌په‌وانه‌و ئه‌ده‌بیاتی نویسیاری تۆمار مه‌کریۆ، ئه‌رکوو پارێزنایش قۆرسته‌را و مشیۆم هاگاذاری سه‌رشه‌وه‌ فره‌ بۆ. هه‌ورامان جه‌ ڕوه‌و بیه‌ی فۆلکلۆریه‌وه‌ شیپانێوه‌ ئینا سه‌روو یاگه‌کاته‌روو کورذه‌سانیه‌وه‌ به‌ڵام به‌داخێوێ گرانه‌وه‌ وه‌روو بێ مۆبالاتی دزیان و به‌ نامۆ ئیذی و ئه‌ڤ یه‌وه‌ تۆمار کریان! یامکه‌تی به‌ نامۆ هه‌ورامانیه‌وه‌ ئازیانه‌وه‌ به‌ڵام تێک و پێک دریان و دوارذۆ نه‌زانی و گێلی قڕتنان!. یۆ چا به‌شه‌ ده‌وڵه‌مه‌نا ئا شێعره‌ فۆلکلۆرێنێ که‌ جه‌ گۆرانیه‌نه‌ ماچیاوه‌، گۆرانیه‌واچه‌کێ بێ ئانه‌یه‌ جه‌ درۆسی و نادرۆسی ئا شێعرا هاگاذارێ با هه‌رپاسه‌ منیشا مله‌ره‌ و جگه‌ی قازانجی وه‌رێژ مذا هۆنه‌ره‌که‌ی. هه‌رچی مه‌ی ده‌مشاڤره‌ ماچاش و فی فیشا مه‌ی ڤنه‌!. گۆرانیه‌واچ مشیۆم له‌یه‌کوو ئا شێعرا که‌ قه‌رارا جه‌ به‌زمه‌که‌شه‌نه‌ واچۆشا دۆڤه‌. په‌ی نموونه‌ی شێعرێوه‌ فۆلکلۆره‌ هه‌نه‌ که‌ ماچۆ :                                                                            

خوا نه‌که‌رۆ به‌ذ وه‌ گیانت بۆ / ده‌ردت وه‌ نه‌سیب دۆژمه‌نانت بۆ                   

 گۆرانیه‌واچێو که‌ لاوێشه‌وه‌ چا هۆنه‌رمه‌نده‌ پایه‌به‌رزاو هه‌ورامانیه‌نه‌، جه‌ به‌رهه‌مێوشه‌نه‌ ئا شێعرێ پاسه‌ ماچۆوه‌ :                                                                                                                  

خوا نه‌که‌رذه‌ دڵ وه‌ گیانت بۆ / هه‌ر بۆت وه‌ نه‌سیب دۆژمه‌نانت بۆ!!!             

  ئیجا به‌ دالێو سه‌ره‌نج دای مزانی چه‌نی وه‌روو نه‌زانکاری شێعره‌کێ هه‌م جه‌ تامی گنۆ، هه‌میچ فۆلکلۆرما ده‌سه‌نه‌ مشۆ. شێعرێوه‌ته‌ره‌ که‌ فۆلکلۆره‌نه‌ و فره‌یچ که‌وتێنه‌ سه‌روو زوانوو خه‌ڵکی، ماچۆ :                                            

تا که‌ی بنیشوو جه‌ سای دیواران / زه‌نجیر له‌ گه‌رده‌ن چوون گۆناکاران             

که‌ هه‌ر ئا گۆرانیه‌واچه‌ ماچۆ :                                                                                                                

تا که‌ی دانیشم له‌ سای غه‌ریبی / زه‌نجیر له‌ گه‌رده‌ن وه‌کوو غه‌ریبی!!!             

یامکه‌تی نیم به‌یتێوه‌ فۆلکلۆره‌ هه‌نه‌ ماچۆ :                                                                                               

شێوه‌ت جه‌ شێوه‌ی له‌یلێ مرمانۆ                                                        

که‌ به‌ داخه‌وه‌ گۆرانیه‌واچ ماچۆ :                                                                                                             

شێوه‌م له‌ شێوه‌ی له‌یلێ مرمانۆ!!                                                         

ئی شێعرێ دیارا که‌ ئه‌راگێڵی په‌ی به‌رزی و جوانخاسی یارێش واتێنه‌، له‌یلێ یۆ چا دڵداره‌ هه‌ره‌قه‌تینا بیێنه‌ و یاگێوه‌ به‌رزه‌ش لاو عاشقه‌کاوه‌ هه‌نه‌ و ئه‌راگێڵی واته‌نش دیمه‌نوو یارێش ئه‌جۆ دیامانوو له‌یلێ ن به‌ڵام گۆرانیه‌واچه‌که‌ وه‌روو نه‌زانی و که‌مته‌ر سه‌ره‌نج دای به‌ فاڕیای واچێوێ گرذوو ماناو شێعره‌کێش ڤاڕه‌ینه‌!. نموونێ فرێ هه‌نێ دلێ به‌رهه‌موو گۆرانیه‌واچه‌کانه‌ که‌ ئا پا جۆره‌ شێعره‌ فۆلکلۆره‌کێشا جه‌ گۆرانیه‌کاشانه‌ تێکێ ده‌ینێ. به‌ڕاسی ئه‌گه‌ر ویر جه‌ وه‌رگێرته‌ی ئی تێکدایه‌ نه‌کریۆ به‌شیوی فره‌ جه‌ سامانوو فۆلکلۆریما ده‌سه‌نه‌ مشۆ چوونکه‌تی فۆلکلۆر پێسه‌ به‌رهه‌مه‌ نویسیاریه‌کا تۆمار نه‌کریان و نه‌نویسیان و ته‌نیا به‌ ته‌رزیوی ده‌مواچ پرزه‌کێ ده‌ماوده‌م میاڤناش ده‌سوو یه‌کترینی.                                                                                                                                        

تێکدای شێعرۆ شاعێره‌کا جه‌ گۆرانیه‌کانه‌ :                                                                                              

حه‌شاش چنه‌ مه‌کریۆ هه‌ر گۆرانیه‌واچێو په‌ی وه‌ش که‌رذه‌ی به‌رهه‌میش ئه‌وه‌جه‌ش به‌ شێعرێ هه‌ن. جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ په‌ی گۆرانیا جه‌ شێعرێ ده‌ بڕگه‌یی (ده‌ هێجایێ) که‌ڵک هۆرگێرا که‌ یام شێعره‌کێ فۆلکلۆره‌نه‌ یامکه‌تی شێعرۆ شاعێریه‌نه‌، سه‌ره‌وه‌ جه‌ باره‌و شێونای شێعره‌ فۆلکلۆره‌کا قسێ کریه‌ی چێگه‌نه‌ سه‌روو تیکدای شێعرۆ به‌تایبه‌ت شاعێره‌ کلاسیکه‌کاما به‌ ده‌سوو گۆرانیه‌واچا باس که‌رمێ که‌ بێ سێ و دوو یۆته‌ر چا گێچه‌ڵانه‌ که‌ به‌ره‌کۆ هۆنه‌روو گۆرانیێش جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ گێرته‌ن و وه‌ره‌ڕاو ترۆقیش گێرته‌ن. گۆرانیه‌واچی هه‌ورامی مه‌لۆ وێش ماننۆ و دیوانه‌ شێعرۆ شاعێره‌کا بوانۆوه‌ و ده‌موو ئیای و ئه‌ویه‌وه‌ مژنه‌ڤۆشا، شۆنۆ ماوێویه‌ره‌ تێکێشا ماۆ!، ئی هه‌رمانه‌ نازانستیێ نه‌ته‌نیا بۆ نوونگه‌و ئانه‌یه‌ که‌ زانایی گۆرانیه‌واچی جه‌ دنیاو هۆنه‌ری بلۆ چیروو په‌رسێ به‌ڵکووم وه‌شی و زه‌ریفی شێعره‌کا نه‌گنۆوه‌ سارا په‌ی گۆشگیری. په‌ی نموونه‌ی مامۆسا مه‌وله‌وی ماچۆ :                                                                                                                              

بێ وه‌فایه‌که‌ت که‌رذه‌ن به‌ عاذه‌ت / ده‌رذێوه‌ گیری ناوه‌ری شاذه‌ت                 

که‌ به‌داخێوێ گرانه‌وه‌ گۆرانیه‌واچ مه‌ی ماچۆ :                                                                                            

بێ وه‌فایه‌که‌ت که‌رذه‌نت عاذه‌ت / ده‌رذێوه‌ گیری نه‌ وه‌ک ئیشاره‌ت!!!               

مه‌به‌ستوو مامۆسا مه‌وله‌وی جه‌ شێعره‌کێ ئینه‌نه‌ که‌ درذێوه‌ گێری ئێننه‌ په‌ڕ ئێشه‌ بۆ نه‌په‌رذه‌چیۆت ئیمان و شاذه‌ت باری که‌ هه‌ر ئینسانیوی مۆسڵمان جه‌ سه‌ره‌وه‌ختوو مه‌رگیشه‌نه‌ مشیۆم واچۆش که‌ گۆرانیه‌واچی نه‌زان پا فاڕایه‌ گه‌وره‌ته‌رین خه‌سارش یاڤنان لاو ته‌شکوو گۆرانیێ هه‌ورامیێ.                                                                      

یامکه‌تی مامۆسا بێسارانی جه‌ شێعرێوه‌ شاکاره‌شه‌نه‌ به‌نامۆ یاران کێ دیه‌ن؟ شۆنۆ ئانه‌یه‌ره‌ که‌ ماچۆ کێ پێسه‌ من خه‌مبارا و قامه‌تش خه‌می چه‌منان جه‌ دمایین به‌یته‌نه‌ ماچۆ :                                                                  

هه‌ر که‌س خه‌مباره‌ن  به‌یۆ جه‌ لای من / خه‌م چه‌نی خه‌می زوو مه‌بۆ ساکن        

گۆرانیه‌واچه‌که‌ مه‌ی ڕه‌گێ ملی ماسنۆ و ماچۆ :                                                                                        

هه‌ر که‌س خه‌مبارا خه‌م بارۆ لاو من / خه‌م چه‌نی خه‌می دڵ مه‌بۆ ساکن!!           

ئیجا ئێتر ئانه‌ وه‌رێژ نه‌بۆ ئه‌ی کاما وه‌رێژ!؟                                                                                                 

نه‌بیه‌ی وه‌حده‌توو ئا شێعرا که‌ گۆرانیه‌واچه‌کێ ماچاشا :                                                                        

جه‌ گۆرانیێ فره‌و وه‌ڵاته‌کانه‌ گۆرانیه‌واچ ملۆ گێڵۆ دلێ شێعره‌کانه‌ چن پارچه‌ شێعرێشا هۆرچنۆ، جه‌ هه‌رکام جه‌ به‌زمه‌کاشه‌نه‌ پارچه‌ شێعرێوه‌شا موانۆوه‌ یانێو جه‌ ئه‌وه‌ڵ تا ئاخروو به‌زمه‌که‌ی به‌ شێعرێوه‌ که‌ ده‌سش پنه‌ که‌رذه‌ن پا شێعرێچه‌ دماینه‌و به‌زمه‌که‌یش مارۆ به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ چێگه‌یچه‌نه‌ گۆرانیه‌واچه‌کێ ئێمه‌ لاشا دان! به‌تایبه‌ت وه‌ختارێو گۆرانیه‌کێ دوه‌ قۆڵیه‌ ماچیۆ و دوێ نه‌فه‌رێ یه‌کترینی مساناوه‌ هه‌ر یۆ په‌ی وێش هه‌رچێو ئاما سه‌روو زوانیش ماچۆش، په‌ی نموونه‌ی یۆشا گۆرانیه‌کێ به‌ وه‌سفوو وه‌هاری بنه‌ مذۆره‌ و ئانه‌ که‌ مسانۆشه‌وه‌ باسوو تۆریه‌ی دڵدارێش که‌رۆ، به‌ واته‌و وه‌ڵیناما «یۆ شاما و یۆ شیراز!». ئینه‌ یۆته‌ر جه‌ گێچه‌ڵه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کاو گۆرانیێ هه‌ورامیێن و تا وا حه‌ننا هاگاذاریم بۆ هه‌ر جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ پاسه‌نه‌!!. گۆرانیه‌واچ هه‌ن تا به‌زمێو ته‌مامنۆ دوێ به‌یتێ جه‌ بێسارانی مارۆ، دوێش فۆلکلۆرێنێ و دوێ به‌یتێ مه‌وله‌ویچ که‌رۆ ئامیانشا که‌ به‌ڕاسی ئینه‌ حه‌قوو شاعێره‌کا خاس خاس پاشێل که‌رۆ.                                                                                                                                              

تێکدای به‌زمه‌ ڕه‌سه‌نه‌کا :                                                                                                                       

هه‌ر به‌زمێو جه‌ گۆرانیێ مێلۆدیێوی تایبه‌ت به‌ وێش هه‌نش که‌ ئه‌گه‌ر گۆرانیه‌واچ چا مێلۆدیه‌ لاش دا ئا به‌زمه‌ ڤاڕیۆ و ملۆ سه‌روو به‌زمێوته‌ری. به‌ڕاسی لا دای جه‌ مێلۆدی به‌زمه‌که‌ی یه‌کسه‌ر به‌زمه‌که‌ی شێڤنۆ پێوه‌ره‌ و وه‌شی و به‌رزی به‌زمه‌که‌ی پا تێکدایه‌، مه‌مه‌نۆ. جه‌ فره‌و یاگاو دنیایه‌نه‌ که‌ هۆنه‌روو گۆرانیۆ نه‌ته‌وه‌کا تێکه‌ڵ چنی مووسیقای کریان ئا گۆرانیه‌ تۆت نویسی کریه‌ینه‌ و گۆرانیه‌واچه‌که‌ شێوه‌و واته‌ی گۆرانیێ جه‌ ئاکادێمیاو مووسیقایه‌نه‌ مسۆ و فێر بۆ. چا ڕواڵه‌ته‌نه‌ که‌ به‌زمه‌که‌ نۆت نویسی کریان ئه‌گه‌ریچ گۆرانیه‌واچێو نه‌زانۆ بلۆ سه‌روو به‌زمه‌که‌ی و شێڤنۆش زوو مزاناش پنه‌ به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ جه‌ هه‌ورامانه‌نه‌ که‌ پێسه‌ زانستی سه‌روو مووسیقایه‌وه‌ هه‌رمانه‌ نه‌کریه‌ینه‌، گۆرانیه‌واچه‌که‌ ته‌نیا مشیۆم ئا به‌زمیه‌ لت و کۆت چیلاوچه‌ولاوه‌ فێر بۆ، چا ته‌شکیچه‌نه‌ ئێحتماڵوو هه‌ڵه‌ که‌رذه‌ی فره‌ ملۆ سه‌ر. گۆرانیه‌واچه‌ قه‌ذیمیه‌کێ وه‌ختارێو ده‌سشا که‌رذه‌ن واته‌ی په‌ی نموونه‌ی سیاوچه‌مانه‌و په‌سه‌کی، خواڵه‌داذ یام سیاوچه‌مانه‌و مێو بڕیه‌ی تا ئاخر سه‌روو ئا ڕه‌وتیه‌وه‌ مه‌نێنێوه‌ به‌ڵام ئیسه‌ گۆرانیه‌واچه‌کێما فره‌و که‌ڕه‌تا لا مذا و وێچشا مه‌زانا لاشا دان، ئینه‌ یۆ جه‌ گێچه‌ڵه‌ گه‌وره‌کان که‌ زوو چار نه‌کریۆ و شاره‌زاکێ هۆنه‌ری نه‌لا سه‌رده‌مشه‌وه‌ جه‌ دماڕۆیوی نزیکه‌نه‌ فره‌و ڕه‌سه‌نایه‌تی به‌زمه‌ هه‌ورامیه‌کا ده‌سمانه‌ مشا و هۆنه‌روو هه‌ورامی چینه‌یه‌ که‌ هه‌ن کزته‌ر و مه‌لووته‌ر بۆ.                            

دیسانه‌وه‌ که‌رذه‌ی شێعره‌کا جه‌ به‌شه‌ جیاکاره‌کاو گۆرانیێ هه‌ورامیێنه‌ :                                               

ئینه‌ په‌ی گرذ که‌سی سه‌له‌میان که‌ هه‌ر به‌شێو جه‌ گۆرانیێ هه‌ورامیێ تایبه‌تمه‌ندی وێش هه‌نش په‌ی نموونه‌ی سیاوچه‌مانه‌ مشیۆم جه‌ هه‌وای تایبه‌تی وێشه‌نه‌ واچیۆ، گۆرانیێ خاوێ، ده‌ره‌یێ،گۆرانیێ گێای، چه‌پڵێ و...... هه‌رپاسه‌. سه‌رته‌ڵوو گۆرانیێ هه‌ورامیێ ئاشکران که‌ سیاوچه‌مانه‌ن، سیاوچه‌مانه‌ تا ئیسه‌ په‌یلوای فرێ سه‌رشه‌وه‌ بیێنێ، هه‌وازیوی مه‌کین و ئه‌هوورایی که‌ فره‌و له‌یه‌که‌وه‌ ده‌را و په‌یجۆرکه‌را جه‌ گه‌وره‌ییشه‌نه‌ مه‌نێنێوه‌. سیاوچه‌مانه‌ که‌ له‌حنیوی جیاکارا و چایه‌ی چایۆ مشیوم به‌ شێعرێ تایبه‌ت به‌ وێش به‌ر ڤزیۆ، هه‌رپاسه‌ ئه‌و به‌شێ گۆرانیه‌کاچما چامنێنێ و هه‌ر یۆ وه‌روو تایبه‌تمه‌ندیێوی وه‌شێ کریه‌ینێ و مه‌بۆ په‌ی نموونه‌ی هه‌ر ئا شێعرێ که‌ سیاوچه‌مانه‌نه‌ ماچیا جه‌ چه‌پڵه‌کاچه‌نه‌ دووبارێ کریاوه‌، ئا چه‌پڵێچه‌ به‌ پاو ڕیتموو وێشا شێعره‌شا گه‌ره‌که‌نه‌ وه‌لیم گۆرانیه‌واچێ لاو ئێمه‌ گۆششا نیا چا خاڵه‌ زانستیا و وه‌روو زانایی که‌می جه‌ فره‌و به‌شه‌کانه‌ شێعره‌کا دیسانه‌وه‌ که‌راوه‌ و مه‌کینی گۆرانیه‌کا تا ڕادیوی فره‌ که‌م که‌راوه‌ و ماراشاره‌ واری.                                                                               

ئه‌نجام :                                                                                                                                                  

چیویوی ئه‌وه‌نه‌شاریان که‌ یۆ جه‌ له‌قه‌ هێقمه‌کاو فه‌رهه‌نگوو هه‌ر یاگێوێ، هۆنه‌روو گۆرانیێشا. ئه‌دویت ئه‌سلان ماچۆ :  گۆرانیه‌ پاڵوو ڕه‌قس و شێعرێنه‌ هام ته‌مه‌نوو ژیوای بنیاذمه‌کان، هه‌ر ئا یه‌ره‌ دلێ وێشانه‌ سه‌ره‌تاو هۆنه‌ریشا ده‌س پنه‌ که‌رذه‌ن وه‌روو ئانه‌یه‌ ئا یه‌ره‌ جه‌ یه‌کترینی جیا مه‌کریاوه‌ و جیاوه‌ که‌رذه‌یشا بازنه‌و هۆنه‌ری تێک مذۆ. (ادویت اصلان، 1970، ل16). ئیجا هه‌ر نه‌ته‌وێو به‌تایبه‌ت هۆنه‌رمه‌نده‌کێش مشیۆم تا وا یاگێ پنه‌شا کریۆ گۆرانیه‌شا پارێزنا و نازا هه‌روه‌ره‌نه‌ فه‌وتیۆ به‌ تایبه‌ت ئا هه‌رمانێ لاو هۆنه‌رمه‌ندێ ئا یاگاوه‌ که‌ فه‌رهه‌نگشا ده‌وڵه‌مه‌نا به‌ڵام پاڵپشتی مه‌کریۆ قۆرسته‌ره‌نه‌ و ئه‌رکوو ئا هۆنه‌رمه‌ندا سه‌نگینته‌ر که‌رۆ. هه‌ورامان پا گرذوو فه‌رهه‌نگه‌ بریقه‌داره‌یشه‌وه‌ به‌داخه‌وه‌ وه‌روو بێ په‌رذۆچی و ئه‌وه‌نه‌په‌رسای که‌مته‌ر تاڤانش له‌قه‌ فه‌رهه‌نگیه‌کاش هاگاذاری که‌رۆ. هۆنه‌رمه‌ندی هه‌ورامی مشیۆم هاگاش ئا وه‌رێژا بۆ که‌ پێسه‌ هه‌وریوی چڵکنی ئاسمانوو هۆنه‌ره‌که‌یشا گێرته‌نه‌ره‌ و به‌ زانایی و شاره‌زایی وێش نازۆ ئا سامانه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ گه‌وره‌ ده‌سه‌نه‌ بشۆ.                                                                                     

                                                                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سه‌رچه‌مێ :                                                                                                                                           

                             

1) دارا محه‌ممه‌د عۆسمان، مێژووی موزیکی هه‌ورامان، چاپی یه‌که‌م، ساڵی2010 ز، سلێمانی                           

2) ئه‌یۆب ڕۆسته‌م، هه‌ورامان(لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی مێژوویی، کولتوورییه‌)، چاپی سێیه‌م، ساڵی2010ز، سلێمانی          

3) بۆرهان قه‌ره‌داخی، شانۆکاری کورد له‌ یۆتۆپیای ئه‌زموونگه‌ریدا، 2004ز، سلێمانی                                          

4)ئه‌یۆب ڕۆسته‌م، هه‌گبه‌ و هه‌وارگه‌، چاپی یه‌که‌م، 2003ز، سلێمانی                                                           

5) ادویت اصلان، فن المسرح، الجزء الاول، 1970ز، القاهره                                                                         

6) محه‌ممه‌د جه‌لیل عه‌نده‌لیبی، گۆڤاری ڕامان، ژماره‌ 45، 2000ز، هه‌ولێر                                                      

7) حه‌کیم مه‌لا ساڵه‌ح، دیوانی بێسارانی، چاپ دوم، ویراستار حسین سبحانی، 1375ڕۆجیاری، سنه‌                   

8) مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی مۆده‌ررێس، دیوانی مه‌وله‌وی، چاپی یه‌که‌م، 1389ڕۆجیاری، سنه‌                                    

 9) په‌لیانۆ ڤاران ی                                                                                                                             

 

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌

 
 
 
 
 
 
 
 

Last Updated (Saturday, 24 November 2012 09:05)