یانه‌ رؤچنه هؤرپرای هه‌ورامیانه‌

هؤرپرای هه‌ورامیانه‌

 

هۆرپڕای هونەرێ میللی گەورەن چەنی ژیوای ئینسانی پەیدابیەن و تائیسە بەردەوامیش هەن سەرەمڕە گۆڕانکاری و جوانکاریش ئامان ملەرە وکاریگەریش سەرو ڕەوتو ژیانی

 

 بیەن،ورپڕای بەشێ گرنگ و زیندەن جەفۆلکلۆرو گرد میللەتێ .

هەر میللەتێ هۆرپرای تایبەت و وێش هەن کە جیان جە ئەوویشا تەری بەپاو سروشت و ناوچەکەی و ئاوهەوا وژیان و گوزەرانی کۆمەڵایەتی وسیاسی ئابوری و ڕۆشنویری و ...هتد جیاوازیشا هەن،وینمێ هۆرپرای جە هەورامان فەرقش هەن چنی ناوجەکا تەری کوردسانی کە گورجو گۆڵ خێرا هۆرپرا بەڵام ناوچە دەشتایەکێو گەرمیان کەمێ بەزم و هۆرپڕایشا خاوتەرا

هەرپاسە جیاوزی فرە هەن بەین و ورپرای میللەت و کوردی چنی میللەتەکا یان نەتەوەکا تەری  هۆپرای کوردی یان هەورامی گرد پێوەر هۆرپڕا شانە تن کەرا ئەو یۆی ڕیز تێک مەدا مەگەر جارو بار چۆپی کێش پەی ئەرمانای هۆنەرێ جوانی(پێسە سەماکەردەی) دەس وەرمدۆ و ئازا مێوە یاگێ ویش ،بەلام دلێ نەتەوەکا تەری هۆرپرای ئازادا فرەشا بەتاک سەمای کەرا (ڕەقس) دلێ عەربی و فارسی نە بەڕوونی ئێ سەماکەردەیە وینمێ هەم پیا هەم ژەنی ئازادێنێ کە بەتەنیا یان بەجۆتە سەمای کەرا هەرجۆر وێشا شۆکناوە تا سەرنج و دەورو بەرەکەیشا کێشا..یان هۆنەرو هۆرپرای و سەما کەردەی دلێ میللەتو ئەوروپاینە کە وینانما ئادیچ فرە ئازادا .هەلبەت ئی جۆر هۆرپڕای و سەماکەردەی پەیوەندی ڕۆحێش هەن بە ئازادی میللەتەکەیوە ،یانی گەل و کوردی هەڵای بن دەسا وەرو ئانەیە بەئازادانە نمەتاوۆ گردیاگێرە جولە کەرۆ وێش ئەرمانۆ وابەستەن بە هەلسوکەوتو کۆمەڵگەکەیشۆ،بەپێچەوانەو نەتەوەکا تەری متاوا ئەفراندن و هونەری تازە جوڵەی تازە کەرا

هەرپاسە ورپڕای فەرقش هەن جەهەورامان و کوردەواریچەنە بەین و ژەن پیای (کوڕ وکناجە)ینە،ئادیچ پابەندبیەن بە هۆرستە و نیشتەی کۆمەلایەتیوە(عادەت) پیا و کوڕ گر وەختێ تەمام ئازادو سەربەسێ بیێنێ کەیو چکۆنە دەسگێرا پەی ورپڕای،یان دماوە یان وەرۆ بلا دلێ ڕیزو ورپڕای،بەڵام ژەنو کناجە ئەگەر ورپڕای ژەنایچ بیەبۆ  ئەشیا یاگێنە هۆرپڕێنێ کە خەڵکی تەرشا دیار نەبۆ چەنە،مشۆ زەماوننە قەومو وێش بۆ ئینجا متاوۆ بلۆ ورپرای،پەی بێگانەی نەتاوانش.هەرپاسە  وەختو ڕەشبەڵەکینە  کە کەم تافرە باو بیەن جە قەدیم هەورامانەنە.ئادیچ ژەنو کناجە ئازادیشا کەم بیەن تەنیا چنی کەسانێ تاوانشا دەسگێرا کە مەحڕەمو قەوم ووێش بیەبۆ،ژەنی مشۆ دماوە بلۆ دلێ ڕیزو ورپڕای . پیاو کوڕ وەختو ورپراینە ئازدێ بینێ پەی قاوقیل هاتو هاوارکەردی و وێ شۆکنایۆ،بەلام ژەنی نەتاوانش ئانەی کەرۆ،

هەورامان پێسە ناوجەکا تەری کوردستانی گرنگیش دان بەورپڕای وەختو سەیران کەردەی ،ژەن ئاردەی،خەتەنەسوران، هەرمان کەردەی بە کۆمەڵ(هەروەز) (درەوە،باخ ڕنیەی...هتد)،بۆنە نەتەوەیەکانە،جەژنەکانە(نەرۆز و پیرشالیار) .بەزمو ورپرایشا گەرم کەردەن،بەچن شێوێ ورپڕێنێ کە گرنگترینشا ئی جۆرێ بیێنێ

1.      چەپی: ورپرایێ ئاسان بیەن فرەو خەڵکی تاوانش پی شێوە ورپڕۆ هەم ژەنی و هەم پیا،بازێ جاریچ پەنەشا واتەن ورپرای ژەنانە بەلام جوڵەو ورپرای ژەنانەی چەپی جیان جە هن و پیای،ئانە من دیەبۆ ژەنی تەنیا ملا پەی وەری و مەیاوەدما،بەلام هنو پیای جولە وقاچاش جیانو شانێچ و لەمەیچ جوڵناوە،،بەتایبەتی جەهەورامانەنە  جولێ تایبەت و لەمێ هەن کە جیاش کەرۆوە جە ناوجەکا تەری(ئیسە ژەنی متاوا شێوەکا تەری ورپڕای بەئاسانی کەرا سێ پێیی و فەتاح پاشایی وشێخانی و،،،،،هتد)

 

2.      سێ پێیی: ئی ورپرایە جەهەورامان و ناوچەکاتەر وکوردسانینە هەن،فرەتەر گەنجێ پەنەش هۆرپڕا جوڵەکەش فرەتەرا و یەرێ جار پا کوا زەمینەرە یانی خێرایی جوڵەی فرەش گەرەکا،مشۆ هەرکەسێ ئی شێوەیە ورپڕۆ بەدەنش سوک و سۆڵ بۆ تاوۆ خێرا جوڵەکا کەرۆ

3.      فەتاح پاشایی: ئیدیچ جۆرێ تەرا جەورپڕای کەمێ نزیکا جە سێ پییوە چن جۆرێ جوڵنای قاچیش هەن جەنی شان وملی،مشۆ کەسی تایبەت کە ئامابۆرە بتاوۆ ئی هۆرپڕایە کەرۆ

4.      گێڵای: ورپڕای بەزم وگێڵای(گەڕیان) گر ناوچەکا کوردسانینە هەن،،بەتایبەت جەهەورامانەنە، جەقەدیم زەمانۆ بەزم و گێلای باوبیەن وەختو زەماوندێنە،وەڵێ ئانەی گۆرانی واچ ئامدەبۆ پەی گۆرانی واتەی،پەی ئامایرەی گڵوەو گۆرانی واچەکەی گۆرانیێ خاوەش واتێنە،،یان تا گۆرانی واجەکە ئامان یۆ جەڕیزو هۆرپڕاکەیەن بەزمێ خاوش واتەن ،،تا قاچ و قول و شان و ملو ڕیزو ورپڕاکەی نەرم بۆ،بەزم وگێلای ملی وەرۆ و مەیۆ دماوە یەرێ جولێ کەریو قاچی راس ماریوە ئینجا وێت بەری وەرەرە،،دەورێ یان دوێ دەورێ مەیۆ ،فرەو وەختی زەماونگاکا دەگاکا هەورامانی چن ڕیزێ ورپرای دەسشاگرتەن،تا نۆرەشا ئامانۆ ،ڕیزەکەی تەر بە گێلای ورپران ئینجا گۆرانی واجەکە ئامن لاشۆ

5.      عیرفانی:ئی جۆرە ورپڕایە وەختو بۆنە ئاینیەکانە بیەن پێسە جەژنەو پیرشالیاری حاڵ کەردەیچش تێکەڵاو بیەن

6.      خرنگە: ئی بەزمە تایبەتا و گۆرانێ تایبەتش گەرکا پێسە گۆرانێی خرنگەماڵم خرنگە،چەنی ورپرای جۆرە جولێ کەرا شانێ ماڵاوە یۆیرەو چنی قاوقیل کەردەی قاچ کوای زەمینەرە(هەلبەت ئیسە باوش نەمەنەن یان کەمکەس مزانۆ پێ شێوە ورپڕۆ)

7.      چن شێوێ تەر ورپرای هەن جەکوردسانەنە کە ئیسە گەنج و لاو هەورامانی پەنەش ورپڕۆ (مەریوانی..سەقزی..شێخانی،،،هتد)

 

پەی گەرمکەردەی ورپرای ئەوسا دەهۆڵ و زوڕنا ،لولێ،گۆرانیێ  بێنێ،،بەلام ئیسە موسیک پەیدا بیەن خەریکا دەهۆڵو زورنا باوش نەمەن، بەهۆو پەیدابیە گۆرانی واتەی چنی مۆزیکی خەریکا هۆرپرای ڕەسەنی هەورامی باوش مەمەنۆ،هەرپاسە بەهۆکارو بارکەردەی هەورامان و ئیدیمی وتێکەڵ بیەیما چنی سۆرانیا،وە ئامای سەروکارو دەسەڵاتی ئیسلامی جەهەورامانی ئەودیم هەم گۆرانی هەورامی و هەم هۆرپڕای هەورامی ڕەسەنایەتیش جەدەس دان،چونکە ئاخەڵکە قەدیمەما کە ئۆساو ورپرای بێنێ ،جەدنیا بەرشیێ و بواریچ نەبێ پەی نەوەکاشا کە ئانە دینەشا جە باوپایرانشاوە بتاوا پێسە ویش یاوناش بە نەوەکا تەری

سەرەتاو ورپرای بە بەزم و گێلای نەمۆ وەنە جەهەورامانەنە،تا گۆرانی واچەکێ بەیا،،فرەو وەختی دوێ گۆرانی واچێ زەماوەنەشا بەردێنەراوە بەنۆرە گۆرانیشا واتێنێ تاکو نەمانیا،کەمجار یەک گۆرانی واج بیەن،،مەگەر ئاگۆرانی واچە فرە بلیمەت بیەبۆ (تاق ویش زەماونێ بەرۆ راوە) یانی بەکەسێ ماچا کە چەنەئامابۆ.هەرپاەسە فرە وەختی ڕیزو هۆرپرای دوێ ڕیزێ یان زیاتەر بیەن وەختێ زەماونەکێ قەرباڵخە بیبۆ،ڕیزێ ورپران،،ڕیزەکەی تەر بە بەزم و گێلای ورپران تا گۆرانی واچەکێ لوێنێ لاشاوە،هەرپاسە گۆرانی واچەکێ پەی ئانەی مانیایشا بەربشۆ بە جنچکێوە گۆرانیشا واتێنێو هۆرستێنیو ملشا کۆمنانەرە بەزمشا گەرم کەردەن،چی وەختەنە هەم گۆرانی واچ بینە بەزنێشا کەردێنە پەی وێ ئەرمانای تا گرکەس بزانۆ فڵانەکەس خاستەر زەماونە بەرۆ راوە،یان پەی ئانەی یارەکێش وینۆش کە ئینا سەربانەکەیۆ تەماشەو زەماونێ کەرۆ،هەروەخت گۆرانی واچ لوابۆوە لاو ڕیزەکەی تەریوە دەس کریان بەقاوقیل کەردەی تاکو توانایی و بالادەسی وێشا بەروزا ملو ڕیزەکەی تەریرە.

هەروەختێ ورپرای دەس پەنەکەرۆ مشۆ سەرچۆپی کێش چلەو ورپرای گێرۆ دەس و ئاراستەو ورپرای بەرۆ راوە،یانی مشۆ کەسێ کە بۆ سەرچۆپی کێش چن خەسڵەتێش با

·         مشۆ ئۆسا بۆ(شارەزا) جەورپراینە،بەشداری دەیان زەماوناش کەردبۆ ئینجا متمانەش بەویش بۆ بێ سەرچۆپی

·         قەدو بالاش جون خاس بۆ ڕیکو پێک

·         جل وبەرگی جوان ڕیکو پێک پۆشۆ

·         دایم دەسەسڕش ئامدەبۆ دەسشۆ

·         وەرپرسیارو ڕێک وپێک کەردەی ڕیزو هۆرپڕاین مشۆ هەرگیز نازۆ ڕیزەکە تێک بشۆ،هەرپاسە ئا کەسێ کە ورپڕا مشۆ هەمیشە چەمشا جە جوڵەو سەرچۆپی بۆ تەماشەو جوڵەو قاچا یۆترینی کەرا بە دەسو ڕاسیرە ڕوەو سەرچۆپی

بەلام ئیسە ئی خەسلەتێ کەس گۆش شا پەنە مەدۆ،مەپاریزناشا هەرکەس مێ ورپڕای گەرکشا بلۆ سەرچۆپی،بێ ئانەی ئاگاداربۆ کە هۆرپڕای هونەرێ مێللین و راوجاو وێش هەن مشۆ پابەند بی پۆشۆ

گاوان یان گاوانی : پاکەسیە ماجا کە گنۆ ئاخر وڕیزو ورپرایۆ،ئی یاگێ مشۆ حسابێ خاسش پەی کریۆ مشۆ کەسێ بلۆ ئییاگێ کە هەم شارەزا هەم دلسۆزو ڕۆح سوک بۆ وەرو ئانەی یاگێ وێش وەرنەدۆ.جونکە وەردای یاگەکەێش بازێ جارێ بۆ بەهۆو تێکدای ورپرای،پەوکاتەی وەختو زەماوندێنە مشۆ قەومێ زەمای گاوانی گێرۆ تاکو ڕیزو ورپڕای تێک نەشۆ،،یانی بازێ خەڵك هەن وێش بەزل زانۆ ماچۆ من چنی ملوگاوانی،،یان مەزانا گاوانینە ورپرا ،،هەرپاسە گاوانی جارو بار کەسانێش ملۆنە کە تازە گەرکشانە فێرو ورپرای با

وەڵێ گەرم بیەی زەماوندێ دەس پەنەکردەی بە بەزم وگێلای چن جۆرە گۆرانیێ تایبەتێ واچیێنێ (یاران یاران) کە جەگردی باوتەر بیەن پاسەش سەرئامان کە بەبەزم وگێلایشا واتەن یاران یاران ورپڕمێ..ئینجا چن گۆرانێ تەریچ هەنێ چنی بەزمو گێلای( چاوڕەشەکالێ..لێم یاخی..هتد)بەپاو بەزمو گۆرانیەکێ نەزمو گێلاکەیچ گۆرانکاریش مێ ملەرە،خاوتەر یان گورج تەر بیەنۆ..هەرپاسە بەزم گورانێ چەپلا کە جەهەورامان واچیان پەی زەماوندێ ئادیچ بەپاو گۆرانیەکێ فاڕیان ،گۆرانێی هەنە ورپرای تنو گورج وگۆڵو خێراکەرۆ،گۆرانیچ هەنە کەمێ خاوش کەرۆوە ،،یانی تاومێ واچمێ گۆرانێی کاریگەرێ خاسش هەن سەرو ڕیتمو ورپرای،گەرمکەردەی زەماوندەکی..هەرپاسە کاریگەریش هەن سەر و زەوق ئاکەسیە کەورپڕۆ.بازێ جارێ گۆرانیێ مژنەوۆ ئیتر خاوبۆوە .ماچۆ توخوا ئانە گۆرانیەو ورپڕاینە.وەختیوەیچ کە بەزم وگۆرانیەکێ بەدڵشا بۆ دەس کەرا بەقاوقیڵو جوڵەی جوان و سەما کەردەی شەوق و زەوقی خاس مدا بە ورپراکەی،ئیسە تاومێ واچمێ کە چن چێوێ هەنێ هانەو جوان ورپڕای مدا،،پێسە  گۆرانیێ وەشی ،بیەی چن دەسێ جە ڕیزو ورپرای،پەی وێ ئەرمانای و بەروستەی باڵادەسی جەورپراینە،،هەرپاسە وەختێ ژەن و کناجە تەماشەو ورپرای کەرا گەرمتەر بۆ..زەمان و زویی زوڕناو دهۆڵ زەماونەش جەگردو جۆرەکاتەری خاستەر گەرمەکەردێنە.ئینجا لولێ تەنیا ویش یان بەهامکاری گۆرانێ واچێ زەماونەش گێڵنێنە..ئەوساو هەورامانی ئاخەڵکە ورپران خەڵکێ بەتەمەن بیەن( 30ساڵ  سەرتەر،من دیەنم کە عەمرش جە 50 ساڵینە بیەن ورپران ) ئاخەڵکە هەر جە گەنجیوە ئی هونەرشە زانان و جەنیش ئامنەرە گروەختێ کەردەنش.و عەیبیچ نەبیەن بەلام ئیسە دنیا فاڕیێنە،ڕەنگە کەسێ ورپڕۆ کە تەمەنش 40سالێ بۆ  واچا ش پەنە ئاکابرا ئەقڵش جەدەس دان،،

ئی زەمانە ورپرای فرە باوش هەن بەتایبەت دلێ گەنجەکانە(کوڕو کناچە)،بەلام خەڵکی بەتەمەنتەر ( ژەن وپیا).. کەمتەر هۆرپڕا مەگەر جە زەماوندێ خێزانی و قەومو قیلەو ویشانە بۆ.ئینا پەی زەماون و بۆنەو جەژنە گشتیەکا،تەنیا کوڕو کناچە ورپرای کەرا ،بەچێوێ عەیبش زانا کە ژەنو پیای بەتەمەن ورپڕۆ

ئی بابەتە وزو وەرچەم و گرڕەفیقەکام هیودارەنا بە سەرنج پەی لواکایشا یان هەر باسێ کەمن ویرم شیەبۆ  تابتاومێ باسەکەما تێر وتەسلەتەر بۆ...

                                             

ناجح گوڵپی  21/9/2012 یەکەم ڕۆ پایزی هەلەبجە

 

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌

 
 
 
 
 
 
 
 

Last Updated (Saturday, 29 September 2012 22:14)