یانه‌ رؤچنه ورڏه‌باسێو سه‌روو دلێگروو شێعره‌کاو لالۆ "مۆمن نۆدشی"یه‌وه‌

ورڏه‌باسێو سه‌روو دلێگروو شێعره‌کاو لالۆ "مۆمن نۆدشی"یه‌وه‌

(به‌بنه‌ڕه‌ت گێرته‌ی داستانه‌شێعره‌کاو "هه‌ره‌که‌وڵه‌"،"وه‌زۆ گۆماڵێ"،"مام حاجی"،"فه‌قیری")

ئۆمید حه‌بیبی                                                                                                                           

پۆخته‌و وتاره‌که‌ی :                                                                                                                  

چی وتاره‌نه‌ تا وا حه‌ننا لیڤیابۆم په‌ی، حه‌ز پانه‌یمه‌ که‌رڏه‌ن ده‌س بنیه‌و سه‌روو ئا تایبه‌تمه‌ندیا که‌ جه‌ دلێگروو شێعرۆ لالۆ مۆمن نۆدشیه‌نه‌ هه‌نێ و دلێ دنیاو شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێنه‌ یام هه‌ر مه‌پیڤیا یامکه‌تی ئه‌ر تاک و تووک گنا وه‌روو چه‌ما مه‌کریۆ پێسه‌ ڕه‌وتی شێعری ئێژانه‌وکێشانه‌شا که‌ری.

ئیجا پنه‌وازا هه‌رچی بنه‌ڕانه‌ ئیشاره‌ به‌ دوێ خاڵا ده‌و : یۆ ئانه‌ که‌ به‌ داخێوێ گرانه‌وه‌ تا ئیسه‌ هیچ داستانه‌شێعرێوه‌ جه‌ لالۆ مۆمنی نه‌کریه‌ینه‌ به‌ کتێب تا ئا ئازیزێ که‌ شۆنۆ ئی هه‌رمانا هۆرکه‌را فره‌ته‌ر بیاڤانه‌ ڕاده‌و ژیری ئا هۆنیاره‌ وه‌شه‌ویسه‌یه‌، ته‌نیا لالۆ مۆمن به‌ لێریوی هێقمه‌وه‌ فره‌و هۆنیه‌کاش به‌ ده‌نگوو وێش واتێنێنه‌ ده‌نگ هۆرگیرێ (شریته‌) و پا جۆره‌ شێعره‌کێش جه‌ فه‌وتیای و دلێنه‌شیه‌ی گل ده‌ینێوه‌ منیچ په‌ی ئی په‌یجۆریه‌یه‌ که‌ڵکم چا نه‌وارا هۆرگێرته‌ن. خاڵێوه‌ته‌ر ئانێنه‌ که‌ چیه‌ولا هه‌ر یاگێوه‌ باسوو شێعرێ کلاسیکێ ئامانه ‌وه‌ر مه‌به‌ست ئا هۆنیه‌ ده‌بڕگه‌یێ یام ده‌ هێجایێنێ که‌ هه‌ر جه‌ کۆنه‌وه‌ تا ئیسه‌ مه‌نێنێوه‌ په‌یما.                                                                                                                                             

 

واچه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کێ :                                                                                                                  

شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌‌، لالۆ مۆمن، ته‌نز، ڕئاڵیسم، نه‌وه‌شیێ کۆمه‌ڵگای                                      

 

وه‌ڵینه‌ :                                                                                                                                    

به‌پاو ئا به‌ڵگا که‌ جه‌ ویه‌رڏه‌نه‌ مه‌نێنێوه‌ و که‌وتێنێ ده‌سوو پڕزۆ ئێمه‌، متاڤی واچی به‌ شیویوی ڕێکوپێک شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌ جه‌ قه‌ڕنۆ دووی کۆچیه‌وه‌ ده‌سش پنه‌ کریان و هۆنیارێ په‌ی به‌ر وسه‌ی سۆ و هه‌ستوو ده‌روونیشا چا شێعرێ که‌ڵکشا هۆرگێرته‌ن که‌ هه‌روه‌ره‌نه‌ ئی شێعرێ وه‌سێنه‌نه‌ دلێ کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی، بڕه‌وش پنه‌ دریان و شۆنۆ به‌رزه‌وه‌ بیه‌یش به‌ ده‌سوو سێکۆچکه‌ ئه‌ژناسیاکه‌و بێسارانی، سه‌یدی و مه‌وله‌وی ئیسه‌یچه‌ فره‌و هۆنیاره‌ هه‌ورامیه‌کا نه‌رم ونیانی و شاره‌زایی وێشا پا جۆره‌ شێعرێ که‌را ئامیانوو ئه‌ده‌بیاته‌که‌یشا. مامۆسا "ئه‌یۆب ڕۆسه‌م" ماچۆ به‌ قسۆ بڕێو جه‌ سه‌رچه‌مه‌کا جه‌ قه‌ڕنۆ دووی تا په‌نجی کۆچی هۆنیارێ کوردێ، فرێشا سه‌روو ئایینوو یارسانیه‌وه‌ بیێنێ که‌ کریه‌ینێ به‌ دوێ به‌شێ :  

یه‌که‌م : ڕابه‌رێ و پیرێ یارسانێ                                                                                             

دووه‌م : شۆنکه‌وتێ ڕابه‌ره‌کاو یارسانی (ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ورامان- به‌رگی یه‌که‌م و به‌رگی دووه‌م- لاپه‌ڕه‌ 506)                                                                                                                                

یانێو به‌پاو ئا قسێ کریۆ واچی یۆوه‌مین ده‌سپنه‌که‌رێ شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێ جه‌ دلێ تان­وپۆ ئایینوو یارسانیه‌نه‌ هۆرسێنێ و ئیسه‌ به‌رهه‌مه‌کێشا جه‌ کتێبه‌ دینیه‌کاشانه‌ پێسه‌ "سه‌رنجام"ی هۆرگیریه‌ینێ. چا هۆنیاره‌ دیاراشا کریۆ ئیشاره‌ پینیشا ده‌ی :                                                          

باڵوولی ماهی، بابا لۆڕه‌ی لۆڕستانی، بابا ڕه‌جه‌ب لۆڕستانی، بابا حاته‌م لۆڕستانی، بابا نجووم لۆڕستانی، بابا سه‌رهه‌نگ ده‌ودانی، بابا قه‌یسه‌ری هه‌ورامی، بابا سرنجی که‌لاتی، بابا گه‌رچکی هه‌ورامی، دایه‌ ته‌ورێزی هه‌ورامی، مۆباره‌ک­شا= شا خۆشینی لۆڕستانی، جه‌لاله‌ خانمی لۆڕستان، بابا تاهێری هه‌مه‌دانی، فاتمه‌ لۆڕه‌ی گۆران و..........(ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ورامان- به‌رگی یه‌که‌م و به‌رگی دووه‌م- لاپه‌ڕه‌ 508)                                                                                                                         

دماو ئی شاعێراره‌ که‌ په‌ی مه‌رامه‌ دینیه‌کاشا و پاڵپشتی جه‌ ئایینه‌که‌یشا شێعره‌شا واتێنه‌، هه‌روه‌ره‌نه‌ خه‌ڵکانێوته‌ر که‌وتێنێ شۆنۆ ئاڏیشا و ده‌سشا به‌ شێعر واته‌ی که‌رڏه‌ن هه‌ڵبه‌ت مشیۆم واچیۆ که‌ به‌پاو سه‌رچه‌مه‌کا تا قه‌ڕنۆ په‌نجی کۆچی شێعره‌ ته‌نیا سه‌روو باوه‌ڕه‌ دینیه‌کاوه‌ نریه‌ینه‌ره‌ و چاوه‌خته‌ولا شاعێر جه‌ هۆنیه‌کاشه‌نه‌ دڵداری و چێوانێته‌رێش باس که‌رڏێنێ. (ئه‌یووب ڕۆسته‌م- هه‌ر ئا سه‌رچه‌مه‌و وه‌ڵێ).    

به‌گرڏوو ئا چاڵ و به‌س و قۆرتا که‌ ئامه‌ینێ وه‌ره‌ڕاو کاروانوو شێعرێ کلاسیکێ، ئا کاروانه‌ تا ئێگه‌ یاوان و ئیسه‌یچشه‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ فره‌و هۆنیاره‌ هه‌ورامیه‌کا چا ته‌رز شێعرێ که‌ڵک گێرا که‌ یۆ چانیشا لالۆ مۆمن نۆدشیا که‌ چی وتاره‌نه‌ سه‌روو دلێگروو شێعره‌کاشه‌وه‌ باس که‌روو به‌ڵام به‌ خاسش مزانوو وه‌ڵێنه‌ په‌ی ئه‌ژناسنای فره‌ته‌ریش به‌ وانه‌ری ئازیزی دالێو جه‌ باره‌و ژیوایشه‌ره‌ باس که‌روو.                                    

لالۆ مۆمن کێن؟                                                                                                                       

مۆمن بروومه‌ندی کۆڕوو "محه‌مه‌د"ی ساڵۆ 1320ی ڕۆجیاری هام­سات چنی قووله‌و شه‌ڕوو جه‌هانی دووه‌می و چێره‌وزوه‌ر بیه‌ی ده‌سه‌ڵاتوو ڕه‌زا شای جه‌ شاروو نۆدشه‌ینه‌ ئامانه‌نه‌ ژیوای و یه‌که‌م که‌ڕه‌ت چه‌مێش دنیاشا دیه‌ن. لالۆ مۆمن چا سه‌رده‌مه‌ تاڵه‌نه‌ پێسه‌ فره‌و زاڕۆڵه‌ هام­ته‌مه‌نه‌کاش وه‌روو ناچاری و په‌ی یاوای به‌ تیکێو نانێ ئاواره‌و ئی هه‌رد و ئه‌و هه‌ردی بۆ و تاموو کۆله‌مه‌رگی و نه‌ڏاری و خه‌فه‌تی چه‌شۆ. چا بنه‌ڕاو هه‌رزه‌کاریشه‌نه‌ پێسه‌ نۆمسی لاو ئی ئۆسا و ئه‌و ئۆسایه‌وه‌ چۆڵێ هه‌رمانا هۆرکه‌رۆ تا باروو سه‌ختوو ژیوای مازیش عه‌ینوو گۆچانێ نه‌چه‌منۆ!!، فره‌و یاگاو کوردستانی مڏۆ په‌ی، هه‌ر ئا گێڵایه‌ بۆ نوونگه‌و چه‌مه‌وه‌ که‌رڏه‌یش و پێسه‌ دیکارتی فه‌یله‌سووف ماچۆ سه‌فه‌ر لالۆ مۆمنی خاس خاس په‌روه‌رنۆ. دماته‌ر جه‌ شێعره‌کاشه‌نه‌ ئا گێڵایه‌ ڕه‌نگ مڏۆوه‌!. لالۆ مۆمن هه‌ر پاسه‌ که‌ وێش ماچۆ جیاکار چانه‌یه‌ که‌ ناکڵۆکاری ژیوای ورینیش مه‌ڏۆ وانایش تا سه‌ر به‌رۆ و فێرگانه‌ مه‌نۆوه‌ به‌ڵام ئێڏ کۆڵ مه‌ڏۆ و فێروو ئه‌وه‌وانای بۆ،یۆوه‌م که‌ڕه‌ت هۆنیه‌کاو مامۆسا پایه‌به‌رزه‌کا پێسه‌ بێسارانی، سه‌یدی و مه‌وله‌وی موانۆوه‌ و مه‌ژگش شڵێڤیۆ!!. به‌گۆش شل که‌رڏه‌ی به‌ ئا شێعرا هه‌ستی ناسکش گنۆ جموجۆڵ. که‌ گنۆنه‌ ویروو شێعر واته‌ی، دووره‌وه‌ که‌وته‌ی جه‌ خه‌رمانۆ وه‌شه‌ویسی ئه‌ڏه‌ی نازارێش چنی زقم و سه‌رڏاوسۆڵه‌و نه‌ڏاری با به‌ دوێ نوونگێ کاریگه‌رێ که‌ لالۆ مۆمن زۆخاوه‌کاش مجۆره‌ سه‌روو کاقه‌زی و چاگه‌ سراڤنۆشا. چا وه‌خته‌وه‌ تا ئیسه‌ لالۆ مۆمن چننێ داستانه‌شێعرێش واتێنێ که‌ یۆ جه‌ یۆی وه‌شته‌رێنێ و به‌ چه‌میوی ڕ‌ئاڵی نۆقسانیه‌کێش کلکه‌نیشانێ که‌رڏێنێ.‌ هه‌رچن خه‌ڵکه‌که‌ی به‌ نه‌وار ئه‌ژنه‌ڤیێنێ به‌ڵام وه‌روو چوارچۆی ڕئاڵیستیشا فره‌و کۆماڵانه‌ به‌یاگۆ کینایه‌ی به‌کارشا مارا. په‌ی نموونه‌ی فره‌و هه‌ورامیه‌کا وه‌ختارێو چه‌مشا گنۆ نابه‌رامبه‌ریه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کا و فه‌رق وسه‌ی گه‌ڏا و ده‌وڵه‌مه‌نی گرڏ هاوار که‌را و ماچا :                                                                                                                              

ده‌وڵه‌مه‌ن که‌رۆ قسه‌ی بێ­سه‌مه‌ر                                                   

خه‌ڵکی گرڏ ماچۆ ئافه‌رین شه‌که‌ر                                                     

گه‌ر گه‌ڏا که‌رۆ قسه‌ی فێردۆسی                                                      

خه‌ڵکی پنه‌ش ماچۆ بۆخوا خاس مڕێسی (داستانه‌شێعرۆ "فه‌قیری"

ئا هۆنیاره‌ ئازیزه‌ دماو حه‌فتا وه‌هاراره‌ که‌ به‌ چه‌م دیێنێش ئیسه‌ هه‌ر ئه‌ره‌نیشته‌و شاره‌ وه‌شڵانه‌که‌و نۆدشه‌یا و ته‌مه‌ڏاروو چه‌م پنه‌که‌وته‌ی وه‌هارانێوته‌ریا و ئێمه‌یچ ته‌مه‌ڏارێ چه‌م پنه‌که‌وته‌ی داستانه‌شێعرانێوته‌ری چاڏیه‌نمێ که‌ ئاواته‌وازه‌نا ئاواتوو هه‌ر دوه‌ لایما گا به‌ی. (چه‌م پنه‌که‌وته‌ی چنی لالۆ مۆمن نۆدشی – ئۆمید حه‌بیبی – زمسانوو ساڵۆ 1390ی ڕۆجیاری ).                                                

 شکێوه‌ش نیه‌نه‌ چنه‌ که‌ شێعرۆ لالۆ مۆمنی شێعرێوه‌ بنج و به‌تانه‌داره‌نه‌. به‌باوه‌ڕم ئا تایبه‌تمه‌ندیێ که‌ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ گنا وه‌روو چه‌می بڕێو یاگانه‌ به‌ڕاسی وێنه‌شا نیا و متاڤی واچی وێش بنه‌ڕه‌تبڕوو ئا جۆر ڕه‌وتیه‌نه‌ دلێ ئه‌ده‌بیاتی هه‌ورامیه‌نه‌ و بڕێو یاگاچه‌نه‌ ئا نه‌وع ویره‌وه‌ که‌رڏه‌یه‌ فره‌ که‌م لاو ماباقی هۆنیاره‌کاوه‌ دیاریش دان هه‌ر ئانه‌ بی نوونگه‌و ئانه‌یه‌ ده‌س که‌روو ڤشکنای و له‌یه‌که‌وه‌دای شێعره‌کاش و به‌پاو هازۆ ئاوه‌زیم ئا تایبه‌تمه‌ندیێ که‌ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ چه‌مم پنه‌ که‌وتێنێ جه‌ چن خاڵه‌کاو واریه‌نه‌ ئارڏێنێم و په‌ی هه‌رکامیشا چن نموونێوم جه‌ شێعره‌کاش ئارڏێنێوه‌.                                                                                             

1- ئه‌ره‌ڕنیای و لادای جه‌ دنیا باوه‌که‌و ڕۆمانتیسمی :                                                                

ئه‌گه‌ر تۆتۆ شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێ هه‌ر جه‌ بنه‌ڕاوه‌ تا ئیسه‌ هۆرده‌یمێوه‌ و خاس هۆرشڤشکنمێ گنۆوه‌ سارا په‌یما که‌ هۆنیاره‌کێما پنه‌شا وه‌ش بیه‌ن پی چننه‌ بێجگه‌م باسوو سرووشت، دڵداری، شیوه‌ن که‌رڏه‌ی په‌ی مه‌رگوو ئازیزیوی و ئه‌وه‌لاڵیای جه‌ خوای زیاته‌ر قسێوه‌ته‌ر نه‌که‌را و چا دنیانه‌ نه‌ترازیا. به‌ واتێوته‌ر شاعێروو مه‌حاڵوو هه‌ورامانی به‌که‌ڵک گێرته‌ی جه‌ خه‌یاڵی تێژ و هه‌ستی پاکیش یام شێعره‌ش چنیێنه‌ که‌ش و کۆی ئه‌وه‌ڕازیاو هه‌ورامانیه‌ره‌ یام باسوو باڵاو دڵدارێ زڵف دێزێش که‌رڏه‌نش یامکه‌تی وه‌روو که‌رڏه‌واش په‌ڕه‌دڵ لاڵیانه‌وه‌ خوای!. حه‌شاش چنه‌ مه‌کریۆ که‌ خه‌م و خه‌فه‌ت یۆ جه‌ بنه‌ڕه‌تیته‌رین فاکته‌کاو شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێن، شاعێر یام جه‌ تۆریه‌ی نازاره‌کێش په‌ژارێ ڤجارۆ یام وه‌روو ئانه‌یه‌ ئیسه‌ پیر بیه‌ن و ده‌ورانوو هه‌رزه‌کاریشه‌نه‌ نه‌تاڤانش نما و ڕۆچه‌و وێش به‌گا بارۆ دانش پێوه‌ره‌!!، وه‌ختاریویچ وه‌ششا په‌نا به‌رۆ که‌ش وکۆ ڕه‌نگینه‌که‌و هه‌ورامانی و باسوو یاگه‌ به‌ یاگه‌یش که‌رۆ و ماڵۆ سینه‌شه‌ره‌ که‌ وه‌ڵاتوو من ئه‌وه‌ڕازیاته‌رین نیشینگه‌و دنیایا!. چی ته‌رز شێعرێنه‌ بێ هیچ شکێوه‌ شاعێره‌کێما جوانته‌رین سه‌ناعاتی ئه‌ده‌بیێشا خۆڵقنه‌ینێ و ڕه‌نگا جه‌ فۆرمه‌نه‌ که‌م جه‌ شاعێره‌ دیاره‌ جه‌هانیه‌کاچ نه‌بانێ. خه‌یاڵی ناسکشا ڕۆمانتیسمیوی مه‌کینش وه‌ش که‌رڏه‌ن(هه‌رچن پاسه‌ مڏۆ چه‌مه‌وه‌ پێسه‌ ویرچه‌میوی(قۆتابخانه‌) ڕۆمانتیسمشا نه‌نیاره‌ به‌ڵام شێعره‌کێشا گنانه‌ وا چوارچۆ). هۆنیار چا دنیا خه‌یاڵیشه‌نه‌ ته‌یمانێوه‌ ده‌وروو وێشه‌نه‌ ته‌نۆ و ته‌نیا باسوو ئێش و وه‌شی وێش که‌رۆ و کارش نیا سه‌روو ئیڏی و ئه‌ویه‌وه‌!. شێعره‌ش خزنۆنه‌ کۆنجێله‌و ته‌نیایش، پنه‌ش وه‌ش نیا بزنۆشه‌ره‌ و حه‌ز که‌رۆ هۆنیه‌ش ته‌نیا په‌ی وێش بۆ و هیچ که‌سته‌ر!! به‌ڵام لالۆ مۆمن خڏێ مه‌ڏۆنه‌ ئا دنیا وه‌رته‌سکه‌یه‌ و وێش چاگه‌نه‌ مه‌بینۆوه‌ به‌ڵکووم گه‌ره‌کشا شێعره‌ش پێسه‌ جامیوی وه‌شی و نه‌وه‌شیه‌کاو کۆمه‌ڵگاکه‌یش برمانۆ به‌ وه‌رده‌نگیش، گه‌ره‌کشا شێعره‌ش ڤه‌زۆنه‌ دلێ خه‌ڵکی و نه‌ڏامه‌تیه‌کاشا باس که‌رۆ، گه‌ره‌کشا پا بنیۆنه‌ جه‌هانوو واقێعی و ده‌نگوو ئه‌وه‌نه‌بڕیاو خه‌ڵکی بۆ و به‌ره‌کۆ خه‌یاڵی وه‌ره‌ دۆ. جه‌ داستانه‌شێعرۆ "مام حاجی"یه‌نه‌ به‌ شیویوی ژیرانه‌ ئا هه‌رمانێ که‌رۆ و ماچۆ :                                                                                                                     

یه‌ک ڕۆ زمسان بێ، سه‌رڏا و گه‌رڏه‌لوول

به‌ڏه‌ن بێ­پۆشاک، دڵ مات و مه‌لوول     

نه‌ چای نه‌ هارڏێ نه‌ قه‌ن نه‌ نه‌وته‌        

زاڕۆڵه‌ ماته‌م وێنه‌ی کۆس که‌وته‌           

وانه‌ر که‌ شێعره‌کاش موانۆوه‌ نۆقسانیه‌کا ته‌نیا هینێ هۆنیاری مه‌ڤینۆ به‌ڵکووم که‌ خاس ورڏ بۆوه‌ مزانۆ ده‌رڏه‌ ده‌رڏۆ ئاڏیچیه‌نه‌!!. یام یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ پێسه‌ تابڵۆ نه‌قاشی، گیروارڏه‌یی و په‌ک که‌وته‌ی مارۆ وه‌روو چه‌ماو و ماچۆ :                                                                                                                   

پاپۆش کڵاشه‌ شره‌ و پابه‌ره‌م خاما

به‌شکوو زیاڏ نه‌بۆ زینده‌گیم کاما(داستانه‌شێعرۆ فه‌قیری)

هۆنیار ئانه‌ ڕێکا ماچۆش، تاڵی ژیوای مارۆ وه‌روو نه‌زه‌رۆ منی وه‌رده‌نگی، خه‌یاڵی وه‌ر مڏۆ و پیچیۆنه‌ واقێعوو کۆمه‌ڵگاکه‌یش. لالۆ مۆمن جه‌ داستانه‌شێعرۆ "هه‌ره‌ که‌وڵه‌"ی که‌ به‌ڕاسی یۆ جه‌ شاکاره‌ ئه‌ده‌بیه‌کاو هه‌ورامانیا و بێ­سێ ودوو کریۆ واچی جه‌ ئه‌ده‌بیاتی هه‌ورامیه‌نه‌ وێنه‌ش نیا جه‌ زوانوو هه‌ره‌ که‌وڵه‌یه‌وه‌(هه‌ره‌ که‌وڵه‌ نه‌مادوو ئینسانیوی مه‌ینه‌تدار و به‌ڏبه‌ختیا) مه‌ینه‌ت و به‌ڏبه‌ختی به‌شه‌روو کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی به‌ شیویوی مه‌کین مڏۆ نیشانه‌ و ماچۆ :                                                        

به‌عه‌مرم یه‌وی نه‌ڏیێنێم به‌ چه‌م  

شه‌وه‌ر و یۆنجه‌م ئه‌من نه‌نیان ده‌م

خۆراکم شه‌خه‌ڵ یا تۆکڵ شۆتی    

به‌شکه‌م گۆزه‌رانم بۆ به‌ قله‌و جه‌وتی

چا داستانه‌شێعرێنه‌ هه‌ره‌ که‌وڵه‌ لاڵه‌ و شفاش به‌رۆ لاو لالۆ مۆمنی و ماچۆ کاکه‌ فه‌ره‌ج(نه‌مادوو زۆڵمی) هه‌ر هه‌رمانێم پنه‌ که‌رۆ و مه‌په‌رسۆمه‌وه‌ په‌ی، وارڏه‌م مه‌ڏۆ، به‌ تێڵا کۆشۆم!!، منیچ یاغی بیه‌نا و ڕه‌مانا و هه‌رمانه‌ش په‌ی مه‌که‌روو!!                                                                                                    

دیم لووشکه‌و هه‌ری ته‌قه‌ش دا به‌ره‌ی

ئاماوه‌ جواب جه‌نابوو هه‌ره‌ی               

واتش مۆمن گیان په‌نام ئاورڏه‌ن          

ئارۆ یه‌رێ ڕوێن هیچم نه‌وارڏه‌ن          

لالۆ مۆمن په‌رسۆشه‌وه‌ ڤنه‌ و ماچۆ :                                                                                       

واتم ئێننه‌ هه‌وڵه‌نی ئێننه‌ بێ­وێنی

ئه‌من مه‌ژناسووت تۆ هه‌روو کێنی؟

هه‌ره‌ که‌وڵه‌ جه‌ جوابه‌نه‌ ماچۆ :                                                                                            

هه‌روو فه‌ره‌جی هه‌ره‌ که‌وڵه‌نا

ڕه‌مه‌ی ڕه‌مانا په‌وچی هه‌وڵه‌نا

که‌ هۆنیار چا داستانێنه‌ به‌زه‌یش مه‌یوه‌ هه‌ره‌ که‌وڵه‌یره‌ و قسێ که‌رۆ چنی کاکه‌ فه‌ره‌جی که‌ چی پاسه‌ که‌رۆ به‌ هه‌ره‌ که‌وڵه‌ی، جه‌ جوابه‌نه‌ کاکه‌ فه‌ره‌ج ماچۆ :                                                                 

ئه‌گه‌ر ئاڏ بێ­ده‌نگ بارم په‌ی بارۆ

بێ سه‌ڕه‌سه‌ڕ بۆ و هیچ ده‌نگ نه‌که‌رۆ

شه‌رته‌ بۆ منیچ خاس وه‌یش که‌روونه‌

سمێش تاشوونه‌ و ناڵێش که‌روونه‌

به‌ڕاسی نیشان دای مه‌ینه‌ت و کۆله‌مه‌رگی پا جۆره‌ و جه‌ زوانوو هه‌ریه‌وه‌، هه‌رمانێوه‌ ئه‌ده‌بیێ تازێنه‌ که‌ کرژوکۆڵ لوانه دلێ دڵوو خه‌ڵکی و ئێننه‌ حه‌زشا پنه‌ که‌رڏه‌ که ته‌نانه‌ت فرێشا‌ دۆگه‌به‌دۆگه‌ وه‌ره‌شا که‌رڏه‌!. شێعرۆ لالۆ مۆمنی واقێع چێشا ئانه‌یه‌ درکنۆ، جه‌ داستانه‌شێعرۆ "مام حاجی"یه‌نه‌، هۆنیار وه‌روو نه‌ڏاری ملۆ لاو حاجی و ماچۆ به‌شکه‌م چێوێوم دۆ پنه‌ که‌ گنا قسێ حاجی پنه‌ش ماچۆ :                               

ته‌مه‌ڏار نه‌بی مه‌ڏه‌وت هه‌ر پاسه‌

یانه‌ت هه‌ن یا مڵک، زه‌مین یا لاسه‌؟

په‌ناش په‌ی چێشی، واچوو ڕاسێوه‌

سه‌کلێو هارڏه‌ تفیم ده‌ینێ لاسێوه‌

جه‌ دماینه‌و ده‌مه‌ته‌قه‌کێنه‌ هۆنیار ماچۆ حاجی زاناش هیچم نیا، تووڕه‌ بی :                                       

حاجی که‌ زاناش ڕووت و گڏانا

  جه‌ یانه‌ و مڵکی خوای پنه‌ نه‌ڏانا

گه‌ڏا بێ­عه‌قڵا هه‌م بێ­شعوورا

ئه‌جیانشا ئه‌من دینم زه‌روورا

خه‌ڵکم فریو دان کاسبیم که‌رڏه‌ن

په‌ی ئیعتیباری من حه‌جم که‌رڏه‌ن

هۆنیاریچ دڵش په‌ڕ بۆ و ماچۆ :                                                                                                

ئینه‌مه‌ ئه‌ژنی جه‌رگم بی که‌باب

شه‌رمم هۆرگیریا و ئامانێوه‌ جواب

واتم مام حاجی ده‌سبڕی بێ­ئینساف

حه‌یفوو کابه‌ی نیا تۆ که‌رڏه‌ن ته‌واف

ئه‌مڵاکوو خه‌ڵکیت ئه‌پێسه‌ وارڏه‌ن

جه‌رگوو فه‌قیرات پی نه‌وعه‌ وارڏه‌ن

ئه‌گه‌ر خاس به‌رهه‌مه‌ شێعریه‌کاو لالۆ مۆمنی شی که‌ریه‌وه‌ چننها نموونێ چامنێ میۆزیه‌وه‌ که‌ هیچ نیشان جه‌ ئه‌ره‌ڕنیای ئا شاعێریه‌نه‌ جه‌ دنیا باوه‌که‌و ڕۆمانتیسموو دلێ شێعرێ هه‌ورامیێ به‌ڵکووم مرمانۆت پنه‌ که‌ مۆمن نۆدشی پێسه‌ ڕئاڵیستیوی نه‌وه‌شیه‌کێ، هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشته‌ قیزه‌ونه‌کێ و فره‌و چێواش جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ زه‌قێ که‌رڏێنێوه‌ و جه‌ گرڏوو شێعره‌کاشه‌نه‌ سه‌روو ئا هه‌رمانێوه‌ سوور بیه‌ن په‌وکای متاڤی واچی لالۆ مۆمن ئا ڕه‌وتشه‌ جه‌ شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیێنه‌‌ تازه‌ ده‌س پنه‌ که‌رڏه‌ن.     

 

2- هۆرچنیه‌ی "ته‌نزی"ی په‌ی واته‌ی که‌م­وکۆرتیه‌کا :                                                              

 ئه‌گه‌ر به‌ شیویوی ساڏه‌ تاریفوو "ته‌نز"ی که‌رمێ کریۆ واچمێ که‌ "ته‌نز" به‌ ئا چیویه‌ ماچا که‌ بنیاڏم به‌ ئه‌ژنه‌ڤیه‌یش وه‌ره‌ڕوو قلیۆوه‌ و لچێش خوه‌ به‌رۆشاوه‌ به‌ڵام ده‌روونشه‌نه‌ گره‌ڤۆ و جه‌رگش مه‌یوه‌ ئێش. ماوێوی فره‌ن که‌ نویسه‌ر و شاعێره‌کێ ده‌وروپشتیما به‌تایبه‌ت ئه‌ده‌بیاتی فارسیه‌نه‌ جه‌ "ته‌نز"ی په‌ی واته‌ی نۆقسانیه‌کا که‌ڵک گێرا به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ بێ­هیچ شکێوه‌ به‌ سه‌ره‌نج دای به‌ به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌کاو هه‌ورامانی متاڤی واچی تا ئیسه‌ ئا جۆر واته‌یه‌ دلێ ئه‌دیبه‌کاو هه‌ورامانیه‌نه‌ باو نه‌بیه‌ن و هه‌ر پاسه‌ که‌ وه‌ڵێنه‌ ئیشاره‌ش پنه‌ دریا هۆنیاره‌کێ ئێمه‌ خه‌م و خه‌فه‌ت و شیوه‌نوو وێشا جه‌ شێعره‌شانه‌ باس که‌رڏێنێ وه‌لیم لالۆ مۆمن جه‌ فره‌و هۆنیه‌کاشه‌نه‌ به‌ ته‌رزیوی ته‌نز خه‌فه‌تێ و په‌ژارێ کۆمه‌ڵگاکه‌یش زیتێ که‌رڏێنێوه‌. په‌ی نموونه‌ی جه‌ داستانه‌شێعرۆ "مام حاجی"یه‌نه‌ په‌ی واته‌ی نه‌ڏاری و په‌ک که‌وته‌ی ماچۆ :   

مڵێ یا سیسه‌رگێ بلانه‌ وا یانا

ئاوڕووما به‌را چنی دژمانا!

ئه‌ر زوانشا بۆ ئاوڕووم به‌را

سه‌ڏ ساڵێ گێڵا ده‌م ته‌ڕ مه‌که‌را!

هه‌ر چا داستانه‌شێعرێنه‌ یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ ماچۆ :                                                                             

بێ­ژه‌مه‌نیێنه‌ ڕێخۆڵام بڕیان

یۆ هاوار که‌رۆ پاڵاکه‌م دڕیان

ده‌رڏه‌م بێ ده‌رمان مه‌کریۆم ده‌وا

نه‌ پاتۆڵ نه‌ کڵاش نه‌ هه‌نم که‌وا

یامکه‌تی هه‌ر چا داستانه‌شێعرێنه‌ لالۆ مۆمن باسوو بێ­ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵکوو کۆمه‌ڵگاکه‌یش که‌رۆ و وه‌رده‌نگی میاڤنۆنه‌ گیروارڏه‌یه‌که‌ی، هه‌رچن ڕه‌نگا به‌ یۆوه‌م که‌ڕه‌توو ئه‌وه‌وانایش خۆ به‌ڵام ڕه‌نگا خوه‌و گره‌ڤه‌ی بۆ! :                                                                                                                      

دۆن و شه‌له‌مین، ماش و په‌تڵه‌ و هڵۆش

جه‌ یانه‌مانه‌ نه‌ژنیێنه‌م بۆش

مه‌گه‌ر خوا وێش وه‌ش که‌رۆ کارا

سه‌ڏه‌قه‌ دانێ گۆشتما په‌ی بارا!!

جه‌ "مام حاجی"یه‌نه‌ هۆنیار وه‌روو زاڕۆڵه‌کاش که‌ ئاورایێنه‌ ته‌نگشا ڤنه‌ ئامان مه‌جبووری وێش ڤزۆ ئه‌و یانه‌و حاجی و وه‌روو وێشه‌ره‌ ماچۆ باوه‌ر مه‌که‌روو حاجی جوابم دۆ، هه‌ر ته‌گبیرێوم که‌رۆ په‌ی و پاسه‌ نمازۆمه‌وه‌!! که‌ چنی حاجی ژه‌نێ گنۆ قسێ، ئێتر گۆشگیر میاڤۆنه‌ که‌ قسه‌کێ وه‌ڵێش دڵوه‌شی وێش زیاته‌ر هیچیوته‌رشا چنه‌ نه‌بیه‌ن ‌! :                                                                                            

سا چ حاجی ژه‌ن خوایا وێت مزانی

ڕمووزنێوته‌ر چامنه‌ به‌ منش نه‌رمانی

مه‌چه‌کێ زروێ ئه‌جۆ وه‌نیه‌نه‌

هه‌شه‌‌ لاشه‌وه‌ مڵڵا ژه‌نیه‌نه‌!

لووته‌ش هه‌ر ئه‌جۆ زه‌نگه‌نی لارا

لچش ماچینه‌ خۆ سه‌ر پاسارا!

دڏانش گاوه‌سن، سه‌ره‌ش سه‌وه‌ته‌

تووشمه‌وه‌ ئاما من ئی غه‌یبه‌ته‌

قۆلش هۆرکه‌رڏه‌ بێ پاش پاور وا بێ

مه‌یموون لاشه‌وه‌ نه‌قاش کریا بێ

ئیجا چێگه‌نه‌ شاعێر به‌ ژیریێوی ته‌مام باسوو تاریفه‌ گۆتره‌یاو وێش لاو حاجی ژه‌نێوه‌ که‌رۆ تا ڕاده‌و په‌ک که‌وته‌ی خاس بارۆ وه‌روو چه‌ماو وه‌رده‌نگی و نیشانه‌ دۆ که‌ به‌شه‌ری ته‌نگ ڤنه‌ ئاما وه‌روو نانێ درێچ مڏۆ! تۆی وه‌رده‌نگ یۆوه‌م که‌ڕه‌ت ده‌س که‌ری خوه‌ی به‌ڵام که‌ ورڏ بیه‌وه‌ مڏه‌ی ‌ پێوه‌ره :                               ‌       

واتم سلامه‌له‌یک ئه‌هلوو ئیمانی

حۆریۆ به‌هه‌شتی و په‌ریۆ ئاسمانی

وه‌ڵێنه‌ یه‌کجار ئه‌وقات تاڵه‌ بێ

ئه‌جیاش ڕاس ماچوو فره‌ وه‌شحاڵه‌ بێ

حاجی ژه‌نیچ که‌ تاریفێ چامنێ مژنه‌ڤۆ لاشه‌وه‌ سه‌مه‌ره‌ مرمانۆ و وێچش جه‌ گرڏ که‌سێ خاسته‌ر مزانۆ که‌ ئا تاریفێ مه‌وه‌را پاڏێ به‌ڵام هه‌ر وه‌شش مه‌ی و وه‌ڵێنه‌ که‌ چه‌مێش نه‌بێنێ کابره‌ی ڤینۆ ئیسه‌ پا قسا نه‌رمه‌ بۆ و مازۆ بلۆ لاو حاجی!. جه‌ هه‌ره‌ که‌وڵه‌نه‌، هه‌ره‌ که‌وڵه‌ باسوو نه‌ڏامه‌تیه‌کاش که‌رۆ په‌ی لالۆ مۆمنی و ماچۆ :                                                                                                                  

ئه‌گه‌ر ته‌سادف ده‌س که‌روو سه‌ڕای

تێڵام په‌ی گێرۆ ده‌س که‌رۆ نه‌ڕای

زاوڵێ سه‌وڕ که‌را با منیچ سه‌ڕوونه‌

ده‌رڏی دڵ که‌روو دالێو نه‌ڕوونه‌!

جه‌ "فه‌قیری"یه‌نه‌ به‌ ته‌نزێوه‌ مه‌کینه‌ ئه‌وپه‌ڕوو واقێعی مارۆ وه‌روو چه‌ماو گۆشگیری و وه‌رده‌نگی چنی خوه‌ی به‌رۆ ویرێره‌، ماچۆ :                                                                                                       

چاره‌کێو نوه‌ی که‌وچێوه‌ خه‌له‌

سیسه‌رگ به‌شبه‌ره‌ مڵه‌ سه‌رته‌ڵه‌

په‌نج قرانێ پیازی قرانێو زه‌رڏه‌چۆ

شکه‌شا مه‌به‌روو واچوونه‌ش به‌ تۆ

دیسان چاگه‌نه‌ ماچۆ :                                                                                                          

حه‌تتا پنه‌کێما مڏۆمانه‌ تانێ

گرڏ ڕوێو په‌ی ساجی ملمێ سه‌ڏ یانێ

پیاڵه‌ی لچ مڕیا چێڕپیاڵه‌ی هه‌ڕین

هه‌رچی منیه‌وش لچ هۆرگێڵوو جه‌ دین

جه‌ "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ په‌ی نیشاندای قه‌ناعه‌توو خه‌ڵکوو هه‌ورامانی، ئاڏیچ نه‌ک په‌ی په‌سینای ئا ساچه‌یه!‌، جه‌ چن یاگێنه‌ ماچۆ :                                                                                              

گوزه‌رانی ساڏه‌ و وه‌ش ویارێنێ

گجیێو حه‌وت وه‌یوێش پنه‌ ئارێنێ

نمه‌ڏیوی تازه‌ چنی یۆی نیمداشتی

چوار ڕوێ وشکه‌ژاو جاریویچ چاشتی

 

که‌س بێ که‌یف نه‌بێ گرڏ که‌س ده‌ماخ بێ

ماسینشا کۆڵ و تیاره‌ ئۆڵاخ بێ

به‌ سه‌ره‌نج دای به‌ گرڏوو داستانه‌شێعره‌کاش میاڤمێنه‌ ئا ڕاسیه‌یه‌ که‌ لاو لالۆ مۆمنیه‌وه‌ "ته‌نز" فاکتیوی بنه‌ڕه‌تیا په‌ی واته‌ی که‌م­وکۆرتیه‌کا و نابه‌رامبه‌ریه‌کا. لالۆ مۆمن گه‌ره‌کشا ته‌نز یۆ چا شێوه‌و واته‌ی واقێعه‌کا بۆ تا خاس وه‌رده‌نگ دلێگروو شێعره‌کاش گێرۆ و بزانۆ داڵغێ و دڵه‌چرکێ شاعێری چێشێنێ؟. به‌باوه‌ڕم هه‌ر ئا هۆرچنیه‌ی ژیرانه‌و ته‌نزێ په‌ی درکنای نۆقسانیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کا بیه‌ن نوونگه‌و ئه‌وه‌مه‌نای شیعرێش دلێ خه‌ڵکه‌که‌ینه‌، گۆشگیر جه‌ گۆش شل که‌رڏه‌ی به‌ هۆنیه‌کاش مه‌مانیۆ، هه‌ست به‌ تیكراری مه‌که‌رۆ و ماچۆ بازه‌ش با چیویوی تازه‌یچ گنۆ گۆشما!.                                                                                                                                                       

3- ئه‌وه‌گێڵنای به‌شێو جه‌ ویه‌رڏه‌و (چه‌نیه‌تی ژیوای) کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی به‌ زوانێوته‌ر         

 لالۆ مۆمن جه‌ شاکاروو "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ که‌ وات و واچێوا به‌ینوو وێشه‌نه‌ چنی قه‌ڏیمیته‌رین وه‌زۆ نۆدشه‌ی به‌ نامۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"(ئا وه‌زێ هه‌ر پاسه‌ که‌ شاعێر ئیشاره‌ش پنه‌ مڏۆ جه‌ ئاساڤوو سانی لاو هانه‌و سیروانسکیه‌نه‌ بێ که‌ به‌ داخه‌وه‌ بڕیه‌شا و چنی وێش هه‌مارێو ویه‌رڏه‌ش شاراڤه‌!!) باسوو هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشتوو خه‌ڵکی که‌رۆ جه‌ سه‌ڏ ساڵێ ویه‌رڏێنه‌ و پێسه‌ جامیوی خاسی و خرابی ئا زه‌مانیه‌ مرمانۆ. هۆنیار ئانه‌ ڕاسا ئانه‌یه‌ ماچۆ، گۆتره‌ی به‌رز مه‌که‌رۆوه‌!، گۆتره‌ی شانازی به‌ ویه‌رڏه‌یش مه‌که‌رۆ!، نه‌ته‌رسانه‌ نه‌وه‌شیه‌کاو ئا زه‌مانیه‌ قاو مڏۆ. نزمی ڕاده‌و سه‌واڏی، نه‌ڏاری و بێ­ته‌گبیری و هه‌رپاسه‌ هازدار بیه‌ی شێخ و مه‌ڵڵای به‌ عینوانوو نه‌مادێ ده‌سه‌ڵاتدارێ ئا وه‌ختیه‌ باس که‌رۆ، پاڵوو ئانه‌یچه‌نه‌ چه‌مێو ڤزۆ چه‌نیه‌تی ژیوای خه‌ڵکه‌که‌یچ و به‌ ته‌نزیوی دڵئێشن باسوو قه‌ناعه‌تیشا که‌رۆ!. لالۆ مۆمن به‌ شیویوی دڵگیر په‌رسۆ جه‌ وه‌زۆ گۆماڵێ که‌ تۆ چن ده‌ورانێت به‌ چه‌م دیێنێ :                                                                                                                 

په‌رسام پیره‌دار پیری کۆهه‌ن ساڵ

مه‌علووم جه‌ لاته‌ن ئه‌حواڵاتی حاڵ

تۆ چن ده‌ورانت وسه‌ن پشتی سه‌ر

جه‌ چن زه‌مانی تۆ هه‌نت خه‌به‌ر

ئیجا وه‌زۆ گۆماڵێ چ پێسه‌ زامداریوی ده‌س که‌رۆ قسێ که‌رڏه‌ی و جوابوو مۆمنی مڏۆوه‌ و وات و واچه‌که‌ ده‌س پنه‌ که‌رۆ :                                                                                                               

وه‌زۆ گۆماڵێ داشه‌وه‌ جواب

واتش ئه‌ی مۆمن سۆته‌ی دڵ که‌باب

جه‌ داخی دنیا تۆ نیات خه‌به‌ر

ئانه‌ تۆ دیه‌ن هه‌زار زیاته‌ر

 وه‌زۆ گۆماڵێ ملۆ دلێ بنکڵیشه‌و باسه‌که‌یه‌ره‌ و مه‌یوه‌ قسێ :                                                       

عه‌مری ته‌مامم نیا جه‌ یاڏم

له‌ق­وپۆم مڕیان ته‌مام به‌رباڏم

چن ده‌وری ناباو و چن زه‌مانم دی

چن ئاوه‌ڏان و چن وێرانم دی

چن حه‌ق چن ناحه‌ق چن ده‌ورانم دی

چن سه‌ڏای زاری مه‌زڵوومانم دی

چننه‌ به‌ڏبه‌خت و چن زه‌لیلم دی

چننه‌ مه‌زڵوومی بێ­ده‌لیلم دی

 

چن سه‌روه‌تمه‌ند ساحیب نانم دی

چننه‌ بێ­ژه‌مه‌ن په‌ریشانم دی

یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ ماچۆ :                                                                                                              

چن خان و سه‌رڏار چن ئه‌میرم دی

چن یانه‌وێران چن فه‌قیرم دی

یامکه‌تی :                                                                                                                          

چن زۆڵمی ناحه‌ق جه‌ ئێرانم دی

چن تاج­وته‌ختی من وێرانم دی

چننه‌ مه‌جلێس و چن دیوانم دی

ناڏر و نه‌سره‌دین، که‌ریم خانم دی

چن لاشه‌ی بێ­گیان نه‌وجوانم دی

جه‌نگی لهۆن و هه‌ورامانم دی

سه‌رڏاری لهۆن جافرسانم دی

جه‌ سانی زووته‌ر مووسا خانم دی

سکه‌ی جۆراوجۆر چن زه‌مانم دی

بیچوه‌ و سه‌ننه‌ری و نیکله‌ و قرانم دی

چن له‌شکه‌رم دی چی سه‌ره‌ ڕاوه‌

ده‌س­وپا مڕیا ئاما و گێڵاوه‌

وه‌زۆ گۆماڵێ چێگه‌نه‌ پێسه‌ چه‌مداریوی بێ­لایه‌نی باسوو ئا به‌سه‌رئامایا که‌رۆ که‌ دیێنێش و گۆتره‌ی پنه‌ش وه‌ش نیا ویه‌رڏه‌یش بێ­مه‌ینه‌ت نیشانه‌ دۆ و باسوو ئاغا و به‌گی و گه‌وره‌ییشا که‌رۆ!! به‌ڵکووم ته‌ک مڏۆ لاو چینه‌کاو واروو کۆمه‌ڵگایه‌وه‌. جه‌ یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ شاعێر پی جۆره‌ باسوو هه‌رماناو ئا زه‌مانوو ژه‌نۆ هه‌ورامانی و ئاڕایێشیش که‌رۆ :                                                                                                               

یا جه‌ ئاوای بۆ یا جه‌ چۆڵه‌وه‌

له‌ته‌رێ ڕێسێ کۆڵ به‌ کۆڵه‌وه‌

یام کۆڵکه‌ یا موو یا په‌ژم و مه‌ره‌ز

ده‌م به‌ گۆرانی و بێ کینه‌ و خه‌ره‌ز

یام :                                                                                                                                 

چه‌مێ ڕه‌ژێنێ    کوڵه‌ وازێنێ و

تا حه‌ننوو زنجی زڵفێ ئازێنێ

پاییز په‌ی هێزما کۆیێز واچێنێ

به‌ کۆڵ ئارێنێ و وه‌شیچ ساچێنێ

جه‌ که‌می نانێ هیچ نه‌بێشا خۆف

نیمه‌و خۆراکی وه‌نی و مه‌ژگه‌ و تۆف

هیچ باکش نه‌بێ ئاوای بۆ یا جۆڵ

کۆڵش هه‌ر کۆڵ بێ و زاڕۆڵه‌ سه‌رکۆڵ

باسوو هه‌رمانێ خه‌ڵکی به‌ گرڏی پێسه‌ وێنه‌ی ڤزۆش وه‌روو چه‌ما و ماچۆ :                                       

وه‌ختوو تفه‌ یاوای بنه‌ره‌ ماڵای بێ

ده‌سێو به‌وه‌شی ده‌سێو ناڵه‌ی بێ

تفه‌وه‌ چنیه‌ی گه‌ل و ئه‌وه‌ڵ به‌ر

گه‌ل بێ و ڕه‌شبه‌ڵه‌ک ده‌ره‌ سه‌رانسه‌ر

دڵ پیسی نه‌بێ مه‌گه‌ر به‌ که‌هه‌ڵ

عه‌یب­وعار نه‌بێ ژه‌ن و پیا تێکه‌ڵ

ئاخ له‌یل­وله‌یل بێ سێ جار و گێڵای

چه‌پێ و چه‌پڵێ بێ چنی فه‌تاح پاشای

چۆپی­کێش به‌ قیو ده‌نگ وه‌ش له‌رزانه‌

خاڵۆ ڕێبوار بێ و سیاچه‌مانه‌

ده‌سه‌و جاهێڵا ده‌م به‌ گۆرانی

پاتۆڵ هه‌ڵاوه‌ و چۆخێ و سۆرانی

خنجه‌ری ده‌بان جه‌ وه‌روو شاڵی

بازووش واچینی ڕۆسه‌موو زاڵی

په‌ی قه‌ناعه‌تی و ساڏه‌گی ژیوایشا و هه‌ر پاسه‌ ده‌س ڕه‌نگینیشا ماچۆ :                                          

گوزه‌رانی ساڏه‌ و وه‌ش ویارێنی

گجیێو حه‌وت وه‌یوێش پنه‌ ئارێنێ

نمه‌ڏیوی تازه‌ چنی یۆی نیمداشتی

چوار ڕوێ وشکه‌ژاو جاریویچ چاشتی

جه‌ شاڏی و شیوه‌ن مه‌جلێس نشینی

جگه‌ره‌ حه‌ر نه‌بێ سه‌بیل کێشێنێ

پۆشاکی به‌ڏه‌ن وه‌سیله‌و یانه‌ی

ئێحتیاجشا نه‌گنێ ده‌سوو بێگانه‌ی

دۆن و شه‌له‌مین ساعبانه‌ی گریێ

نامۆ قه‌ن­وچه‌ی عه‌سڵه‌ن نه‌بریێ

ته‌جه‌مۆڵات و ته‌شریفات نه‌بێ

زینده‌گی ئاسان گرڏ چێو ساڏه‌ بێ

         لالۆ مۆمن په‌ی نشاندای ده‌سه‌ڵاتی بێ­ئه‌ننازه‌و ده‌سه‌ڵاتداراو ئا زه‌مانیه‌ به‌ شیویوی ژیرانه‌ ماچۆ :

پوول و نه‌ختینه‌، سه‌روه‌ت و سامان

هیچکه‌سی نه‌بێش غه‌یره‌ز شێخ و خان

یه‌ک و دوو ئاوا په‌ی پووڵ جه‌م که‌رڏه‌ی

ئیجا جۆرش ئه‌ی ئیسقاتوو مه‌رڏه‌ی

نه‌ مه‌ڏره‌سه‌ بێ نه‌ وه‌نه‌ی و سه‌واڏ

بێجگه‌م مامۆسای گرڏ که‌س بێسه‌واڏ!

شاعێر جه‌باره‌و فه‌رهه‌نگی ڕه‌سه‌نی هه‌ورامی و ئه‌وه‌ئاسه‌ی زوانی به‌ ده‌سوو وه‌ڵینیاو ئی نیشتگایه‌ ماچۆ:                                                                                                                        

زوانشا قاتی زوانا نه‌بێ

ئێحتیاجشا زوانوو بێگانا نه‌بێ

قه‌وڵی ڕاس و ڕێک زوانشا لووس نه‌بێ

مێلله‌تش پاک بێ بێ­نامووس نه‌بێ

به‌ڕاسی لالۆ مۆمن جه‌ شاکاروو "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ به‌ ته‌رزیوی ڕئاڵیستی باسوو ویه‌رڏه‌و هه‌ورامانی و هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشتوو خه‌ڵکه‌که‌ی که‌رۆ و هه‌ر پاسه‌ که‌ وه‌ڵێنه‌ واچیا گۆتره‌ی پنه‌ش وه‌ش نه‌بیه‌ن به‌رزیێوی بێمه‌ک بارۆنه‌ دلێ تان­وپۆ هۆنیه‌کاش و شانازی به‌ ویه‌رڏه‌یش برمانۆ به‌ وه‌رده‌نگی به‌ڵکووم ڕه‌نگا بتاڤی واچی ئێننه‌ ڕێک هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشته‌که‌ش به‌ شێعره‌ واته‌ن که‌ کریۆ په‌ی خه‌ڵک شناسی خه‌ڵکوو هه‌ورامانی که‌ڵکیوی خاسشا چنه‌ هۆرگیریۆ.                                                                                                                                                       

4- زیته‌وه‌ که‌رڏه‌ی بڕێو هه‌رمانه‌ قیزه‌ونه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کا :                                                        

حه‌شاش چنه‌ مه‌کریۆ دلێ خه‌ڵکیویه‌نه‌ بڕێو هه‌رمانێ قیزه‌ونێ کریا به‌ باو و گرڏ که‌س ملۆ شۆنیشاره‌! جه‌ ڕواڵه‌تێوه‌نه‌ که‌ ئا هه‌رمانێ گه‌وره‌ته‌رین وه‌رێژ مڏا فه‌رهه‌نگوو ئا وه‌ڵاتیه‌. ئه‌رکوو زانایاو ئا نیشتگایچه‌ ئانه‌نه‌ که‌ خه‌ڵکی لۆمه‌ که‌را و نازا ئا کارا به‌را ڕاوه‌، متاڤی واچی لالۆ مۆمن ئا جاڕشه‌ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ دان و باسوو ناشیرینی ئا هه‌رماناشه‌ که‌رڏه‌ن. په‌ی نموونه‌ی جه‌ داستانه‌شێعرۆ "هه‌ره‌ که‌وڵه‌"یه‌نه‌ که‌ زه‌ماوننه‌ کریۆ په‌ی هه‌ره‌ که‌وڵه‌ و لالۆ مۆمن ملۆ هیجبی په‌یش لاو کابرای ساحیب ماهه‌ریه‌وه‌، کابرا ڕازی بۆ و شاعێر چا ئاخره‌وه‌ قسه‌کێ درکنۆ و ماچۆ :                                                                                 

عه‌سڵه‌ن ته‌ماعه‌ ناما خیاڵش

تا وێم په‌رسام ئه‌ی شیروه‌ وماڵش؟

واتش کاکه‌ گیان ئاوڕووم مه‌به‌ره‌

جه‌ ماڵه‌شیروه‌ی هیچ به‌حس مه‌که‌ره‌

مه‌زانی شیروه‌ی پیس و حه‌راما

ئه‌ر شیروه‌ی بوه‌روو پیاگه‌ریم کاما؟!

بڕێو پاسه‌ ماچا که‌ شۆنۆ وه‌ڵاوه‌ بیه‌ی نه‌واروو ئا داستانه‌شێعرێ ته‌نانه‌ت فره‌و خه‌ڵکی ئا هه‌رمانه‌ خرابێشا ته‌رکه‌ دا و تخوونش نه‌که‌وتێوه‌.                                                                                                

هه‌ر پاسه‌ لالۆ مۆمن جه‌ داستانه‌شێعرۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ په‌ی قیزه‌ون که‌رڏه‌ی هه‌رمانۆ حه‌شای بێ په‌ناوپێچ باسیش مارۆنه‌ دلێ شێعرێش و نه‌ته‌رسانه‌ واقێعی تاڵیش درکنۆ و ماچۆ :                             

به‌ڵام داخه‌کێم حه‌شا باوه‌ بێ

ژه‌نی بێ­عه‌قڵه‌ دائێم ڕاوه‌ بێ!

شاعێر جه‌ زه‌مانێوه‌نه‌ که‌ فره‌و که‌سا جه‌ شێعرێ کلاسیکێ په‌ی به‌ر وسه‌ی خه‌یاڵوو وێشا که‌ڵک هۆرگیرا، باسوو هه‌رمانه‌ قیزه‌ونه‌کاو دلێ کووچه‌ و کۆڵانه‌کا که‌رۆ و شێعره‌ش که‌رڏێنه‌ش به‌ زوانحاڵوو خه‌ڵکی.       

5- باس که‌رڏه‌ی جه‌ ژیری و ده‌سڕه‌نگینی هه‌ورامیه‌کا :                                                           

چیویوی ئه‌وه‌نه‌شاریان که‌ خه‌ڵکوو هه‌ورامانی هه‌ر جه‌ کۆنه‌وه‌ به‌ خه‌ڵکیوی سه‌ربه‌وێ و وێپا ئه‌ژناسه‌ کریه‌ینێ و فره‌و ئه‌وه‌جه‌کاو وێشا به‌ ژیری و ده‌سڕه‌نگینی به‌گا ئارڏێنێ و نه‌که‌وتێنێ خه‌ڵکێوته‌ری. هۆکاروو ئا وێپا بیه‌یچه‌ هۆرگێڵۆوه‌ په‌ی ئانه‌یه‌ که‌ هه‌ورامان وه‌ڵاتیوی سه‌خت بیه‌ن و نه‌ هه‌ورامیه‌کا تاڤانشا به‌تایبه‌ت جه‌ زمسانه‌نه‌ ئامه‌شۆ مه‌حاڵێوته‌ری که‌را و نه‌ خه‌ڵکوو یاگێوه‌ته‌رێ کریانشا پنه‌ به‌یا دلێ شاخ و داخه‌که‌و هه‌ورامانی. هه‌ر ئانه‌ بیه‌ن نوونگیوی کاریگه‌ر تا ئێڏێچێ گنانه‌ ویروو وه‌ش که‌رڏه‌ی ئا هه‌وه‌ڕا که‌ گه‌ره‌کێشانێ و تا ڕادیوی فره‌ تاڤانشا هه‌وه‌ڕه‌ پیویسته‌کاشا وێشا وه‌شێ که‌را هه‌ڵبه‌ت به‌یاوه‌ری و ده‌سباری ژیری و ئاوه‌زی پنه‌یاوایشا که‌ ئه‌ر ئا ژیریشا نه‌بیایا ڕه‌نگا پڕزۆ هه‌ورامیچ تا ئیسه‌ قه‌ره‌چۆڵه‌ش نه‌مه‌نه‌یا!. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ به‌ ئامای جۆرێو جه‌ مۆدێڕنیته‌ی قه‌ساله‌ینی خه‌ڵک ده‌سش چا سه‌نعه‌تیه‌ کێشت و ئیسه‌ چانیشا ته‌نیا نامێشا ئه‌گه‌ر مه‌نێبۆوه‌!. به‌باوه‌ڕم مشیۆم ئی نامێچه‌ هۆرگیریا و چه‌نیه‌تی وه‌ش که‌رڏه‌ی هه‌ر یۆیشا جه‌ لاو ئۆساکاشه‌وه‌(تا مه‌نێنێ ژیوایه‌نه‌) واچیۆ و بنویسیۆنه‌ کتێبێو تا گاهه‌ز زه‌مانێو هه‌ورامانیچ چڵه‌کیاره‌ و ئا سه‌نعه‌‌ ده‌سیێشه‌ ده‌س پنه‌ که‌رڏێوه‌ هه‌ڵبه‌ت به‌که‌ڵک گێرته‌ی جه‌ زانستی تازه‌ی!. لالۆ مۆمن یۆ چا شاعێرانه‌ که‌ نامۆ فره‌و ئا هه‌وه‌ڕاشه‌ که‌ هه‌ورامی به‌ ده‌ساو وێش وه‌شێ که‌رڏێنێ جه‌ شێعره‌شه‌نه‌ ئارڏێنێ. په‌ی نموونه‌ی جه‌ داستانه‌شێعرۆ "وه‌زۆ گۆماڵێ"نه‌ ماچۆ :     

شانه‌ و له‌ته‌ره‌، چه‌مچه‌ و ته‌شپێڵه‌

وه‌ینه‌ و نانه‌شان، سه‌وه‌ و ترازێڵه‌

من و ته‌ورێزی، سیه‌ و کێشانه‌

که‌وچ و نیمه‌که‌وچ، چاره‌ک پیمانه‌

پووزوانه‌ و کڵاش، پاڵا و خامینه‌

فه‌ره‌جی و نمه‌ڏ، به‌رگنه‌ و په‌ژمینه‌

هه‌ڵاوه‌ و مه‌وجه‌ و چۆخه‌ڕانکی کاڵ

دووکه‌ و دووکه‌که‌، ده‌سکێش و به‌رماڵ

یام یاگێوه‌ته‌ره‌نه‌ ماچۆ :                                                                                                                                                                                                             

چه‌مچه‌ جه‌ چۆی بێ، گۆشێ جه‌ هه‌ڕێ

ته‌شبی لکه‌دار په‌ی چاشته‌ ته‌ڕێ

ساچمه‌ و وه‌ره‌ندڵ، حه‌سکه‌ و جانبێزار

هه‌م په‌ی دیفاعی هه‌م ڕاو و شکار

ئه‌نجام :                                                                                                                                   

 هه‌رچن مشیۆم به‌یمێچ پنه‌ که‌ به‌ وه‌ره‌چه‌م گێرته‌ی وه‌رلوای کرژوکۆڵوو زانستوو به‌شه‌ری و هه‌رپاسه‌ فاڕیای جۆروو دیای ئینسانوو ئی سه‌رده‌میه‌ به‌ جه‌هانوو ده‌وروبه‌ریش ئێتر شێعرێ کلاسیکه‌ وه‌روو ئا وه‌ربه‌سا که‌ به‌تایبه‌ت جه‌ ته‌شکه‌نه‌(فۆرم) هه‌نێش و وه‌ره‌ڕاو واته‌ی فره‌و ئاواته‌ به‌رزه‌کا گێرۆ، مه‌لیڤیۆش په‌ی پێسه‌ وه‌ڵێ وه‌شه‌ویسۆ خه‌ڵکی بۆ و یاگێش ده‌ینه‌ش به‌ شێعرێ نه‌وێ، به‌ڵام ئیسه‌ که‌ هه‌ر ده‌سێو جه‌ هۆنیاره‌ ئازیزه‌کا ئا نه‌وع شێعرێ په‌سینا مه‌بۆ یه‌کسه‌ر سه‌روو ڕه‌وتوو وه‌ڵیناوه‌ بلا وه‌ره‌وه‌ و دنیا فانتزیه‌که‌و وه‌ڵینیانه‌ گیر بوه‌را و مشیۆم چه‌مێ دڕاره‌ کۆمه‌ڵگاکه‌یشا. به‌باوه‌ڕیچم کریۆ دلێ شێعرێ کلاسیکێنه‌ بڕێو جه‌ واقێعه‌کا درکنی و پێسه‌ لالۆ مۆمنی واچی :                                                     

زه‌مینوو گه‌نمێن تریاک نه‌شانی

نه‌کا تۆمێو بۆ زددوو ئینسانی

دژمه‌ن بنه‌تۆمی پیست په‌ی بارۆ

تۆ که‌رۆ تۆم­شان برات زه‌ره‌ر بارۆ

و عه‌ینوو سه‌ڏ ساڵێ چیه‌و وه‌ڵی نه‌ڏیه‌ی په‌ی کۆمه‌ڵگاو هه‌ورامانی، کۆمه‌ڵگه‌یو که‌ جه‌ دماو مامۆسا مه‌وله‌ویه‌ره‌ هیچش نه‌ڤاڕیابۆ خۆ دالێو مه‌ژگوو بنیاڏمه‌کاش فاڕیان و ڕه‌نگا پێسه‌ وه‌ڵینه‌کاشا نه‌تاڤا مامه‌ڵه‌ چنی ڕۆمانتیسموو دلێ شێعرێ کلاسیکێشا که‌را!!.                                                                    

بێ هیچ شکێوه‌ لالۆ مۆمن نۆدشی یۆ چا شاعێره‌ ئازیزانه‌ که‌ جه‌ دنیاو شێعرێ کلاسیکێ هه‌ورامیه‌نه‌ فره‌و ته‌لبه‌ننه‌کاش قرتنه‌ینێ و به‌شیویوی ژیرانه‌ ڕه‌سمه‌ باوه‌کێش گه‌ره‌شێل که‌رڏێنێ هه‌ڵبه‌ت جه‌ دلێگره‌نه‌. ئاڏ به‌چه‌میوی ڕاس ڤین واقێعه‌کێش دیێنێوه‌، باسش که‌رڏێنێ و نه‌ته‌رسانه‌ ناڕاسیه‌کێش درکنه‌ینێ. به‌پاو هه‌ر ئا فاکتا بیه‌نه‌ که‌ شێعره‌ش وه‌سێنه‌نه‌ دلێ کۆمه‌ڵگای و خه‌ڵک جه‌ هه‌ر چینێو متاڤا په‌یوه‌ننیشا چنی بینا. جه‌ دماینه‌و ئی ورڏه‌باسیه‌نه‌ ئاوات موازوو جه‌ زووته‌رین وه‌خته‌نه‌ شێعره‌کێ لالۆ مۆمنی کریا به‌ کتێب و که‌ڵکی فره‌ته‌رشا جنه‌ هۆرگیریۆ.                                                                                           

18/11/1390 نۆدشه‌

 

 

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌