یانه‌

ئه‌وه‌ژیوای زوانی هۆرامی

[[ "چێگه‌نه‌ مه‌شیوم ئینه‌یه‌ وزمێ وه‌روو چه‌موو وانه‌ر و نویسه‌ره‌ دموکراسی وازه‌کا که‌ زوانوو مه‌نته‌قه‌و هۆرامانی په‌ی زیاته‌ر جه‌ یه‌رێ هه‌زار ساڵا به‌ شێویه‌ به‌رده‌وام پسه‌و‌ روا‌ڵه‌تێوی مه‌ده‌نی جامێعه‌ی(کومه‌ڵگا) جه‌ جه‌هانێوی دوور و پانوو ژیوایه‌نه‌ تاوانش بژیوۆ و جه‌ فره‌و ویه‌ره‌کاو ژیوای روانه‌ینه‌ هه‌رمانه‌ش‌ په‌نه‌ کریۆ به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ کورده‌کاو هه‌رێموو کوردستانی، هه‌رمان به‌ده‌ساو و روشنویره‌کاشا زوان، خه‌ڵک و جامێعه‌و هۆرامانیشا تاوناوه‌.

ئه‌چی جامێعه (کومه‌ڵگا)‌ تازه‌و مه‌نته‌قه‌و هۆرامانینه‌ پاسه‌ که‌وته‌ن یاگێ که‌ روشنویرێ مه‌نته‌قه‌و هۆرامانی پسه‌ شماره‌و (هیچ = سفر) ی وێشا به‌رانه‌ دلێ هه‌رمانه‌و ژیواو وێشا و جامێعه‌که‌یشا. پاجوره‌ که‌ هه‌میشه‌ (وێشا موه‌راوه‌) و ته‌مام که‌رێ سورانیا و بادینانیانێ. یانێ، ئه‌گه‌ر یو چادیشا [سورانی یا بادینانی] په‌ی نموونه‌ی شماره‌و حه‌وتی بۆ وه‌ختێو هۆرامیه‌که‌ گنونه‌‌ پاڵش که‌روش به‌ حه‌فتا. مه‌نزور ئانه‌نه‌ هه‌رچن وێش هیچه‌ن و به‌ هیچی وێش مازۆوه [هۆرامیه‌که‌]‌ به‌ڵام بێگانه‌که‌ ده‌جارێ زیاده‌ش/ئیزافه‌ش په‌نه‌ کریۆ."]]

(سه‌رچه‌مه‌: کتێبوو جوگرافیاو مێژووی هه‌ره‌ دێرێنی هه‌ورامان له‌ ئاڤێستادا، دوکتور محه‌مه‌د ئه‌مین هه‌ورامانی، چاپه‌مه‌نی چوار چرا، چاپی یه‌که‌م 2010 ، ژماره‌ سپاردن 1634، په‌له‌و 8 ی).

*****

سه‌رهوردای و به‌رئامای هه‌ر دیاردێوه‌‌ فه‌رهه‌نگیه‌ و بیه‌یش به‌ ئه‌مری واقێع و هه‌رمانێوه‌ پیویا  سه‌مه‌روو ره‌وتێوی دیالکتیکین به‌ینوو تاقه‌که‌سی و جامێعه‌ینه‌ دلێ‌ کاسه‌و زه‌مان و مه‌کانی تاریخینه‌. به‌ ڕاوینوو هێگێلی که‌ یۆ جه‌ چڵه‌پوپه‌کاو فه‌لسه‌فه‌و وه‌رنیشتین/ غرب : "تاریخ ره‌توو توه‌گێرته‌و ئاگاهین په‌ی یاوای به‌ ئازادی و ئازادیچ به‌رویروو ئاوه‌ز و ئه‌قڵین جه‌ تاریخه‌نه‌". ئینسانی نه‌زان ئازاد نیه‌ن په‌ی ئانه‌یه‌ ئاچێوه‌ که‌ ئاد چه‌نیش ته‌ره‌فه‌ن، دنیایه‌ بێگانه‌ و فام نه‌کریان. هه‌رچه‌ند به‌شه‌ر به‌ ئیختیاروو وێش نمه‌ی دنیا به‌ڵام وه‌ختێو ئاما دنیا ئیتر پێسه‌و ژان پول سارتری ماچو: " ئینسان مه‌حکووم به‌ ئازادین". ئازادی به‌ هورچنیه‌ین که‌ مانا په‌یدا مه‌که‌رۆ، هه‌ر که‌س و هه‌ر جه‌ماعه‌تیه‌ ئینسانی به‌ هورچنیایه‌کاش دلێنه‌ (ماهیت- جوهر) و کێبیه‌و‌ ( هویت) وێش مه‌سازنو و گه‌شه‌ش مد‌و په‌نه‌. چیگه‌نه‌ په‌رسێو مه‌ی وه‌روو چه‌ما: چه‌ چێوهایه‌ کێبیه‌ی یا هۆوییه‌توو که‌سێو یا مێلله‌تێوی وه‌ش که‌رانێ؟ به‌ واتیه‌ته‌ر ئینسان به‌ هورچنیه‌ی چه‌ چێوها یا راهایێوین که‌ ئیحساسوو بیه‌ی که‌رو؟

وه‌ڵێ ده‌ورانوو مودێڕنینه‌ هورچنیه‌ی فره‌ ماناش نه‌بیێنه‌ و ئینسان پابه‌ندوو جه‌بری ته‌بێعی بیه‌ن به‌ڵام دماو رونێسانسی و سه‌ربه‌رئارده‌ی تکنولوژی مودێڕنی و به‌رپا بیه‌ی ئاوه‌ز و ئه‌قڵی وێپا یا وێ بونیادی، ئینسانه‌ن که‌ زاڵ بیه‌ن ملوو ته‌بێعه‌تیره‌. چی ده‌وره‌نه‌‌ و چی ئاژه‌نه‌ ئینسانی نه‌وعی تا حه‌دیوی فره‌ ئازاده‌ن و مه‌تاوو پاجوره‌ که‌ گه‌ره‌کشه‌ن و حه‌زش موازو ته‌لاش بکه‌رو په‌ی یاوای و به‌رئاورده ‌که‌رده‌ی نیازه‌کاش و گه‌شه‌دای په‌نه‌شا تا ئا یاگێ که‌ خه‌لاقیه‌ت مه‌جالوو پیتوه‌دایش بونه‌. هه‌ر که‌س به‌ پاو ته‌جروبه‌، ئاوه‌ز و ئیحساسیه‌ که‌ هه‌نش ئازاده‌ن هه‌ر چیویه‌ یا ڕایێوه‌ هۆرچنو و بژیوۆ په‌نه‌ش به‌ مه‌رجێو زه‌ره‌رش په‌ی ئازادی و حقوقوو یۆته‌ری نه‌بۆنه‌. به‌ وه‌رچه‌م گێرته‌ی حه‌قوو ئازادی و هۆرچنیه‌ی په‌ی هه‌ر ئینسانیه‌ متاومێ بواچمی کێبیه‌ی یا هووییه‌تێو یاگه‌دار و ریشه‌داره‌ن که‌ خزمه‌توو ئازادینه‌ بۆ و چیروو فشاروو هه‌ر ئاژه‌یه‌نه‌، گرد وه‌خت و یاگێوه‌نه‌ به‌ ئاسانی دلێنه‌ و زاتش جه‌ به‌ین نه‌لونه‌ و نه‌فاڕیونه‌.

جه‌ واقعێه‌نه‌ هه‌میر و ئامیانوو کێبیه‌ی جه‌ فره‌ چێوهایه‌ وه‌ش بۆنه‌ و به‌ پاو نیازا و فاڕیای ئاژه‌ی جه‌ مه‌وادوو هه‌میره‌که‌یچه‌نه‌ فاروجمه‌ وه‌ش بۆنه‌ و قه‌واره‌و ئا چێوه‌یه‌ به‌ شێوه‌هایه‌ تازه‌ توه‌ مه‌گێرو. ئه‌ڵبه‌ت ئی فاروجمه‌ به‌ پاو داوچ به‌ نیازه‌کان نه‌ کتووپڕی و بێ نوونگه‌. مه‌زهه‌بی بارمێ وه‌روو چه‌می. دلێ تاریخینه‌ موانمێوه‌ فره‌و قه‌وما یام ملله‌تاو دنیای بیێنێ و هه‌نی که به‌ ده‌لیلێ جوراوجورێ‌ مه‌زهه‌بوو وێشا فاڕان و ئیسه‌ مه‌زهه‌بێ ته‌رشا په‌سه‌ند که‌رده‌ن. وه‌ڵاتیچ پاسنه‌نه‌. که‌سانیه‌ هه‌نێ به‌ بۆنه‌و جه‌بری سیاسی و ئیقتێسادی و یا به‌ حه‌ز و ئیختیاروو وێشا وه‌ڵاته‌که‌یشا جیا مازا و ملا په‌ی وه‌ڵاتهایه‌ته‌ری و گاهه‌س ئیتر سه‌رزه‌مین یا مه‌حاڵوو ئه‌دایشا جه‌ نزیکوه‌ و به‌ چه‌م نه‌وینا. هه‌رپاسه‌ جل و به‌رگ و بڕیه‌ ئاداب و رسوومێ هه‌نێ که‌ به‌ ئامای تێکنولوژی تازه‌ی، مود یا پێوه‌نی چنی بێگانا و به‌ریناوه‌ مواڕیا و قه‌واره‌ی تازه‌ په‌یدا مه‌که‌رانێ.

یۆ چا چێوه‌ ئه‌سیل و بنجدارانه‌ که‌ چیروو هه‌ر ئاژێوه‌نه‌ به‌ راحه‌تی و به‌ زوویێ نمواڕیۆ زوانه‌ن. که‌سێو نمه‌تاوو جه‌ لادێوه‌نه‌ ته‌سمیم بگێرو و واچۆ ئه‌من ئاروه‌لای ئا زوانه‌ که‌ په‌نه‌ش گه‌وره‌ بیه‌نا فاڕووش به‌ زوانیه‌ته‌ری و یا زوانه‌که‌یم جه‌ هوش و ویروو وێم به‌رووه‌. گاهه‌س به‌ هه‌ر ده‌لیلێو که‌ بیه‌ن ئینسانیه‌ یا ئینسانهایێ په‌یدای بانێ بواچانێ ئیتر ئیمه‌ حه‌ز نمه‌که‌رمێ پا زوانه‌یه‌ قسێ بکه‌رمێ یا به‌ ئیجبار و زوره‌ملێ یوته‌رانی، ئینسان نه‌تاوو به‌ زوانوو ئه‌دایی یا هووییه‌تی و ئیحساسی وێش قسێ بکه‌رۆ به‌ڵام مه‌گه‌ر ئا ئینسانیه‌ بکوشانێ و یا ئا ئینسانه‌ وێش، وێش بکوشووه‌ و گیان نه‌مانۆ لاشه‌شه‌نه‌ تا ئا زوانه‌ که‌ په‌نه‌ش گه‌وره‌ بیه‌ن و زوانوو ئیحساسیشه‌ن جه‌ ده‌روونشه‌نه‌ نمه‌نۆ. چوون ئا زوانه‌ بیه‌ن به‌ به‌شیه‌ جه‌ ناخوداگایش/ ناهاگاویر و ته‌کوو دلێن و زاتیش تێکه‌ڵ بیه‌ن. چی ئاژه‌نه‌‌ ئیتر زوان ده‌سپێچه‌ک یا ئه‌بزار نیه‌ن په‌ی پێوه‌ندی ساده‌ی به‌ڵکوو عه‌ینوو بیه‌ی و" خودوو بیه‌ین". چیگه‌نه‌ زوان کاسه‌و ویر و ئیحساسین. پی بۆنه‌وه‌ متاومێ بواچمێ زوان یۆ جه‌ کوڵه‌که ‌گه‌وره‌کاو کێبیه‌ین. و یا پێسه‌و هایدگێری واته‌نش : "زوان یانه‌و بیه‌ین". ئیمه‌ جه‌ راو زوانیوه‌ن میاومێنه‌ جه‌ بیه‌و وێما و ده‌وروو په‌شتێما. جه‌هان و ده‌وروو به‌ریما فام و ده‌ر‌ک مه‌که‌رمێ و ئا فام و ده‌رکه‌یه‌ چنی کاسانێوته‌ر مه‌وزمێ و مارمێ وه‌روو قسه‌و باسی و یوته‌رانی حاڵی مه‌که‌رمێ و مه‌کریه‌مێ و نیازه‌کاما په‌نه‌ش به‌ئاورده‌ ‌مه‌که‌رمێ. وه‌رگێرته‌ی، گوڕه‌وشاردای، هاڕنای و فوتنای هه‌ر چێویه‌ و هه‌ر هه‌رمانێوه‌ که‌ ئینسانی نه‌وعی په‌نه‌ش ئیحساسوو بیه‌ی و کێبییه‌ی مه‌که‌رۆ نکوولی که‌رده‌ی و گه‌ره‌شێل که‌رده‌ی ژیواو ئا ئینسانانه‌. ئه‌گه‌ر زوان به‌شێوه‌ن جه‌ بیه‌ی و جه‌ ئاخرسه‌ره‌نه‌ کێبیه‌و جه‌ماعه‌تێو یا قه‌ومێو، به‌ ئیجازه‌ په‌نه‌نه‌دای به‌ نووسیه‌ی، قسه‌که‌رده‌ی، وانای و هه‌رمان په‌نه‌که‌رده‌ی واقێعی پا زوانه‌یه‌ ئانه‌ حاشا که‌رده‌ی جه‌ به‌شێو جه‌ بیه‌و ئینسانین و ئینسانی مه‌که‌را به‌ مه‌وجوود یا گیانداریه‌‌‌ نائینسان و ئی کاره‌ زدوو هه‌ر بنه‌مایه‌ ئازادی وازی و حقوقوو به‌شه‌رین. حاڵه‌تی ته‌بێعی و ره‌وانه‌ هیچ زوانیه‌ رێته‌ به‌ زوانێوته‌ر سه‌رده‌س و به‌هێز یا چێرده‌س و بێ هێز نیه‌ن. ئانه‌ ئاژه‌ی سیاسی، ئیجتماعی، به‌ کارئاورده‌ی و کار سه‌روه‌که‌رده‌ی هه‌میشه‌یی واچه‌ره‌کاو هه‌ر زوانیه‌ به‌ زوانوو وێشانه‌ن که‌ بۆ به‌ نوونگه‌و ئانه‌یه‌ زوانیه‌ کریو‌ به‌ زوانێو قه‌وی و به‌ هێز و زوانێوته‌ر بۆنه‌ به‌ زوانیه‌ زاییف و بێ هێز. قسه‌که‌رده‌ی به‌ هه‌ر زوانێو نه‌ باعێسوو شانازین و نه‌ مایه‌و ملکه‌چی و لاره‌ملێ. ئینسان به‌ هه‌ر زوانیه‌ که‌ گه‌وره‌ بۆنه‌ و بارمه‌ینه‌ ئا زوانه‌ بیه‌ن و بۆنه‌ به‌ به‌شێوه‌ جه‌ بیه‌یش. به‌شه‌ر متاوونه‌ و په‌نه‌وازه‌ن که‌ زوانهایه‌ته‌ری غه‌یر جه‌ زوانوو ئه‌دایی وێش فێر بۆنه‌ و هه‌رمانه‌شا که‌رو په‌نه‌ په‌ی به‌رزوه ‌که‌رده‌ی و ئه‌وه‌ته‌نای و به‌رئاورده ‌که‌رده‌ی نیاز، ڕاوین، ئه‌ندیشه‌ و ده‌رک و فامای باشته‌روو فه‌رهه‌نگ و را و ره‌وشتوو ئه‌وته‌ر ملله‌ته‌کا و جامێعه‌کا. وه‌لێ زوانی ئه‌دایی ته‌نیا زوانێوه‌ن به‌شه‌ر به‌ ڕه‌حه‌تی متاوۆنه‌ ئیحساس، سۆز و حه‌ز‌ و نیازه‌کاو وێش په‌نه‌ش به‌روزۆ و باروشا زوان. پروسه‌و ویروه‌ که‌رده‌ی جه‌ ویه‌ڕوو زوانی ئه‌داییوه‌ توه‌ مه‌گێرۆ. هیچ که‌س و هیچ ئاژیه‌ و مه‌سڵه‌حه‌تێوه‌ ئیجازه‌و ئانه‌یشانه‌ نیه‌ن که‌ ئینسان یا ده‌سێوه‌ جه‌ خه‌ڵکی به‌ چیروو هه‌ر نامێوه‌نه‌‌ بۆ بێ به‌ش که‌را چا حه‌قیه‌. حه‌قوو زوانوو ئه‌دایی. حه‌قوو زوانوو ئیحساسی. حه‌قوو زوانوو کێبیه‌ی یا هووییه‌تی.

هۆرامان به‌ درێژایی تاریخی روه‌دریایێ‌ تراژدی وار و جوراوجورێش دیێنی و بیێنێ و پوس و کاژێ فرێش وستێنێ. زوانی هۆرامیچ به‌شێو بیه‌ن چا تاریخه‌یه‌. به‌ پاو تاریخی دیاری کریای '' قه‌واڵه‌کاو هۆرامانی، شێعره‌و هورمزگانی، مه‌تنه‌کاو یارێسانی و شێعره‌کاو بهلوولی ماهی '' ئی زوانه‌ پێسه‌و هه‌ر زوانێوی زیننه‌ی تا یاوایش ئه‌ پی زه‌مانه‌یه‌ فاڕوجمی ئاماینێ ملشه‌ره‌ و به‌رزی و نزمی روزگاریش دیه‌ن و فره‌و وه‌ختا په‌ی چن سه‌د ساڵا زوانوو فره‌و مه‌حاڵا، ده‌ربارا و مه‌زهه‌با بیه‌ن. به‌ واریای ئاژه‌ی سیاسی، ئیقتسادی، فه‌رهه‌نگی و  فاڕیای شه‌رایه‌توو ژیوای و سه‌رهوردای نیازهایه‌ تازه‌ی زوانی هۆرامیچ مه‌شیۆ په‌ی داواچ به‌ ئا نیازانه‌ و ئاژه‌ی تازه‌ی هه‌رمانه‌ش په‌ی کریۆ و به‌ پاو عێلم و تکنولوژی و ره‌وتوو زه‌مانه‌ی بلو وه‌روه‌، گاهه‌س ئی کاره‌ دێر ده‌سش په‌نه‌ که‌رده‌ بۆ به‌ڵام ئینسان په‌ی هه‌ر کاریه‌ مه‌شیۆ  جه‌ یاگێوه‌نه‌ ده‌سپه‌نه‌ که‌رۆ. ئاگاهی نوختێوه‌نه‌ ده‌س په‌نه‌ که‌رۆ. په‌ی یاوای به‌ یاوگه‌و دوورته‌رین رای مه‌شیۆ هه‌نگامیوه‌‌ وردیه‌ هۆرگێریو.

ساڵه‌و 1783 میلادینه‌ کانت فیلسووفی گه‌وره‌ی ئاڵمانی دماو داپه‌رسێوه‌نه‌ جه‌ باره‌و رۆشنگه‌ریوه‌ که‌  په‌رسابێشا روشنگه‌ری چێشه‌ن؟ ئه‌پیسه‌ داواچ یا جوابش دانوه‌: "روشنگه‌ری به‌رئامای ئینسانین جه‌ حاڵه‌توو زاڕوڵه‌یینه‌ که‌ گوناحه‌ش هه‌نه‌ ملوو وێشوه‌. زاڕوڵه‌یی یانی نه‌تاوای جه‌ به‌کا‌ربه‌رده‌ی‌ فاموو وێت بێ رانموونی یوته‌رانی. شوعاره‌و روشنگه‌ری ئینێنه‌: sapere aude!   شه‌هامه‌توو ئانه‌یته‌ بۆ که‌ فاموو وێت به‌ کار گێرینه‌ و یا به‌ واتێوته‌ر: یه‌هه‌ره‌و ویروه ‌که‌رده‌یت بۆ!

جه‌ تاریخوو ئاروینوو هۆرامانینه ‌گا‌هه‌س خه‌ڵکی هۆرامی زوان ئا نیازشانه‌ ئیحساس نه‌که‌رده‌ بۆ، یا ئاگاهیشا نه‌بیه‌ بۆ و یا ئاژه‌ هورنه‌که‌وته‌ بۆ تا خزمه‌ت بکه‌را به‌ زوانه‌که‌یشا و په‌نه‌ش بواناوه‌، بنووسا و هه‌رمانه‌ که‌را. به‌ڵام خۆ ئانه‌ ئارو نه‌سڵی تازه‌ ئاگا بیه‌نوه‌ و په‌یش به‌ردێنه‌ به‌ زه‌رووره‌توو ئی هه‌رمانێ. زه‌رووره‌توو هه‌رمان که‌رده‌ی په‌ی زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی و ئه‌وه‌ژیونایش. ژیرانه‌ نیا که‌ یۆ واچو چوون په‌ی چنها ساڵا که‌س ئی هه‌رمانێشه‌ نه‌که‌ردێنه‌ ده‌ی با ئیسه‌یچه‌ درێژه‌ش نه‌ده‌یمێ و‌ سه‌رش نه‌لمێنه‌. خو هه‌ڵای هه‌زاران هه‌زار ئینسانێ پا زوانه‌یه‌ قسێ مه‌که‌را و مژیوا. ئه‌گه‌ر تا سه‌د ساڵێ چێوه‌ڵته‌ر فره‌و وه‌ڵاتاو دنیاینه‌ و جه‌ بڕێو وه‌ڵاتێنه‌‌ هه‌ر ئیسه‌یچه‌ ژه‌نێ یا که‌مینه‌ نژادی و قه‌ومی و فه‌رهه‌نگیه‌کا فره‌و حه‌قاشا نه‌ویه‌با قه‌رار نیه‌ن و دروسێچ نیا ئا ڕه‌و‌ته‌ په‌ی هه‌میشه‌ی پاجوره‌ مانۆوه‌.  بنیه‌ره‌ تا سه‌د ساڵێ چێوه‌ڵته‌ر ژه‌نی حه‌قوو ره‌ئی دایشا نه‌ویه‌ن و یا ئیسه‌یچه‌ جه‌ بڕیه‌ وه‌ڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌کانه‌ ژه‌نی نمه‌تاوا خوڕا‌نه‌ ئه‌و ماشینی‌ وه‌لێ ئیمه‌ نمه‌ونه‌ واچمێنه‌ په‌ی هه‌میشه‌ی حه‌قوو ته‌بێعیشا نه‌دریۆ په‌نه‌ و یا وێشا هه‌وڵ نه‌دانێ په‌ی به‌ده‌س ئارده‌ی ئا حه‌قا. یا چوون ئامریکانه‌ سیاوپوسه‌کا په‌ی ئانه‌یه‌ زه‌مانیه‌ به‌ردێ بیێنێ ئیسه‌یچه‌ مه‌شیۆ هه‌ر به‌ردێ بانێ.

په‌ی گردیما ڕاوین و کرده‌وه‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌کاو مه‌حاڵه‌که‌یما روشنه‌ن‌. تاریخوو مه‌حاڵوو ورهورزی دلێراسینی / خاورمیانه‌ تاریخوو کوشت و کوشتاری، فوتنای یوته‌ری، بێ سه‌ر و شونکه‌رده‌ی یوته‌رانی بیه‌ن. ره‌واداری و تولێرانس چێوهایێوی تازێنی. سه‌رکوت که‌رده‌ی و گوش نه‌دای به‌ حه‌قوو که‌مینه‌کا چێوێوی باو بیه‌ن. به‌ڵام داخه‌ هه‌نه‌ ئه‌چاگه‌ ‌ کاسانێو تازه‌ به‌ده‌وران یاوای گه‌ره‌کشانه‌ ئا هه‌رمانانه به‌ شێویه‌ مودێڕن‌ واوه‌ی که‌راوه‌. ئه‌ڵبه‌ت به‌ نامیه‌ته‌ر‌وه‌ و چیروو په‌رچه‌مه‌و موبارێزه‌ و ئازادی وازینه‌. بڕیو ئینسانێ فاشیست مه‌سله‌کێ و تازه‌ به‌ ده‌وران یاوای که‌ یا نمه‌ئاوه‌زیوشا دنیا فاڕیاینه‌و نمه‌زانا ئینسان یانی چێش و یا چوون چیروو سوڵته‌یه‌ تووتالیتریه‌نه‌‌ گه‌ورێ بینێ ئینای شونه‌و ده‌سه‌ڵات و مه‌نافێعیوه،‌ جه‌ پروسه‌و ئه‌وه‌ژیوای فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی توقاینێ و په‌نه‌شا سه‌خت ئامان و حاشا و نکوولیش چه‌نه‌ مه‌که‌را. پروسه‌یوه‌ که‌ یاوگه‌ش خزمه‌ت که‌رده‌ی، به‌ده‌س ئارده‌ی، ئاشنا بیه‌ی و ئاشنا که‌رده‌و بنه‌ڕاییته‌رین حه‌قوو ئینسانه‌کان.

ناسیونالیسمی کوردی به‌ گردی و ئا که‌سانه‌ که‌ وێشا روشنویرێ و ئازادیوازێ کورد و کوردستانی مزانا حیچی حیچ نه‌بیه‌ جه‌ ئه‌وه‌ڵوو ده‌روازه‌و ده‌شته‌و ئازادینه‌ جاڕنامه‌ و ده‌نگنامه‌ به‌ر مه‌که‌رانێ و راسه‌و راس و ئاشکرا په‌یلوایشا ئانه‌نه‌ که‌ گردوو ئا که‌سانه‌ هه‌نێ جه‌ کوردستانه‌نه‌ مه‌شیۆ به‌ زوانێوی تایبه‌ت، ئادیچ هینه‌و مه‌نته‌قه‌یوی تایبه‌تی و ئادیچ به‌ له‌هجه‌و شارێوه‌ تایبه‌تی قسێ بکه‌رانێ و بوانانێ و بنووسانێ و ئه‌و زوانه‌کاته‌ری و ئه‌و له‌هجه‌کاته‌ی بفوتیانێ و جه‌ به‌ین بلانێ. ته‌نیا ئێژاییه‌ که‌ په‌ی ئه‌و زوانه‌کا قائێلێنێ نوکه‌ری و خزمه‌تکه‌رده‌ی به‌ زوانوو ئا تاقمه‌ به‌ ڕواڵه‌ت روشنویرانه‌ن. به‌ڵام ئی ده‌سه‌ و ئی که‌سانه‌ زات و شه‌هامه‌تشا نیه‌ن به‌ ئاشکرا واچا ئیمه‌ گه‌ره‌کمانه‌ پیسه‌و ئاتاتورکی  هه‌رچی زوان ، تاریخ و فه‌رهه‌نگ که‌ نیه‌ن جه‌ رێکایی مه‌نافێعیمانه‌ مه‌شیو جه‌ به‌ینش به‌رمێ، ئاماینێ خزاینێنه‌ چیروو شوعار و په‌رچه‌مه‌و زوانی یه‌گگرتووی کوردی. فره‌ که‌سێچ کڵاوه‌ لواینه‌ سه‌ره‌شا و نه‌زانانشا و نمه‌زانا که‌ مه‌نزوور ئه‌چا که‌لیمێ چێشه‌ن. نمه‌زانا و نمه‌ئاوه‌زیوشانه‌ که‌ زوانی یه‌کگرتووی کوردی یانی فاشیسم. فاشیسمی زوانی. یانی فوتنای یوته‌ری. ئه‌ڵبه‌ت فاشیسمێوه‌ ناوه‌خت. فاشیسمێوه‌ بێ ‌شه‌رمانه‌. کارڵ مارکس جه‌ زوانوو هێگلیوه‌ مه‌کورنۆوه‌ که‌: تاریخ هه‌میشه‌ دوێ ڕای دووباره‌ بونه‌وه‌ به‌ڵام جاری ئه‌وه‌ڵ به‌ سووره‌توو تراژدی و جاری دووه‌م به‌ سووره‌توو کومێدی و خوه‌داری. نزیک به‌ سه‌د ساڵا چێوه‌ڵته‌ری برێو ئا فکرشانه‌ بیه‌ن که‌ زوان، مه‌زهه‌ب و یا هه‌ر چێوێوته‌روو یوته‌رانی چیروو‌ نامێ دروس که‌رده‌ی ده‌وڵه‌تی مودێڕنی، ئازادی وازی و ناسیونالیزمینه‌ جه‌به‌ین به‌را به‌ڵام نه‌ تاوانشا سه‌ر بگنا و نه‌ ده‌س ئاوه‌ردێوه‌ باشش بیه‌ن. دووباره‌وه‌ که‌رده‌ی ئا ڕا و ره‌و‌ێشه‌ و ئا گڕاڵانه‌ به‌ هه‌ر نامێوه‌ و جه‌ لاو هه‌ر که‌سیه‌نه‌ که‌ بۆ ناشیانه‌، کومێدی ، موزحه‌ک ، خوه‌داره‌ن و به‌ یه‌قین سه‌ر نمه‌گنو. چوون زدوو ئازادی، عه‌داڵه‌تی و حقوقوو به‌شه‌رین. ناسیونالسیمی کوردی نه‌ ئه‌وه‌ڵین نوبه‌ره‌ن و نه‌ ئاخرین. تاریخ شایه‌تی مده‌و که‌ ئاخروو ناسیونالیسمی فاشیسمه‌ن. ئه‌رزش نیایره‌ په‌ی ئینسانی چێوێوی غه‌ریزی نیه‌ن به‌ڵکوو به‌ده‌س ئامایین. پێسه‌و جان ئستوارت میلی واته‌نش: ئینسانییه‌ت به‌ده‌س مه‌ی و مه‌شیو ته‌جروبه‌ بکریونه‌. به‌شه‌ر، قه‌وم یا مێلله‌تیه‌ که‌ دلێ ئاژه‌یوی بینیاینه‌ و تووتالیترینه‌ بار ئاما بۆ و به‌ درێژایی تاریخی و ویه‌رده‌ی چیروو چه‌پوکه‌و یوتارانینه‌ بیه‌بۆ و به‌ شێویه‌ سه‌لبی و نه‌رێنێ بڕێو ده‌س ئاوردێ سیاسی و فه‌رهه‌نگێش بیێنێ نه‌ به‌ شێویه‌ ئیجابی و ئه‌رێنێ، به‌ یه‌قین ئه‌ندیشه‌، یاوگه‌ و په‌یلوایێوی ئازاد نیه‌ن دلێشه‌نه‌‌ و بویه‌ و فه‌ڕیه‌ر جه‌ ئازادی و ئازادیوازی نه‌لوان لاشه‌ره‌.

ئازادی وازی یانی ئیحترام ئه‌ره‌نیای‌ په‌ی یوته‌ری و ده‌رک و فام یوته‌ری پاجوره‌ که‌ هه‌ن نه‌ پاجوره‌ که‌ من گه‌ره‌کمه‌ن و مه‌نافیعوو من موازو. شاخێسه‌و دنیاو مودێڕنی فه‌ردییه‌ت/ تا‌قه‌که‌سی و مه‌سئووڵیه‌ت یا وه‌رپه‌رس بیه‌ین. ته‌سمیم گێرته‌ی په‌ی یوته‌ری هینه‌و زه‌مانه‌و خێڵیگه‌ری و عه‌شیره‌گه‌رین نه‌ دنیاو روشنگه‌ری. نه‌ زه‌مانه‌و ئانه‌یه‌ مه‌نه‌ن که‌سانیه‌ به‌یا و گه‌ره‌کشا بۆ به‌ زوره‌ملێ، ملهوڕی و فڕ و فێڵ یوته‌رانی مه‌جبوور بکه‌رانێ که‌ به‌ زوانێوته‌ر بوانا و بنووسا و ویر که‌راوه‌ و نه‌ ئی کارێچه‌ جه‌ ویه‌رده‌نه‌ ئه‌نجام و سه‌مه‌ره‌یه‌ باشش بیه‌ن. یه‌ک زوانی، یه‌ک ده‌نگی، یه‌ک ره‌نگی، یه‌ک فکری، یه‌ک مه‌زهه‌بی زدوو قانوون و یابه‌ست و زواتوو به‌شه‌ر، ته‌بێعه‌ت و هه‌ستین. هه‌رچه‌ند دنیا هه‌نه‌ ده‌سوو زوردارا و زلهێزاوه‌ و به‌ پاو قودره‌تیشا ما‌مه‌ڵه‌ مه‌که‌رانی به‌ڵام به‌ زاهێریچ بیه‌ن هێشتا ئازادی وازی و ئینسانیه‌ت نه‌مه‌رده‌ن. گیرام لاو برێو ده‌ساوه‌ و که‌ساوه‌ مه‌رده‌ بۆ. په‌ی جه‌ به‌ین نه‌شیه‌ی و نه‌فوتیای په‌له‌ور، حه‌شه‌ره‌، گیاندار یا گیاویه‌ چنها سازمان و رێکوزیای و NGO ی مه‌گنا ده‌سوپا و ته‌قالا مه‌که‌رانێ و زه‌حمه‌ت مدا وه‌روو وێشا تا نازانێ ره‌نگاو ره‌نگی و جوراوجوری ته‌بێعه‌تی و هه‌ستی بگنونه‌ خه‌ته‌ر و جه‌به‌ین نه‌لانێ. خو به‌ پاو دینه‌ ئاسمانیه‌کا به‌شه‌ر ئه‌شره‌فوو مه‌خلوقاتین و به‌ پاو ویرچه‌مه(مه‌کته‌ب) زه‌مینیه‌کایچ به‌ نه‌بیه‌ی ئینسانی دنیا کێبیه‌یش نیه‌ن. باوڕما به‌ هه‌ر کام چی دوه‌ ویه‌ڕه‌یه‌ بۆ مه‌شیو هه‌رمان و خزمه‌تی فره‌ته‌ر کریو په‌ی ئینسانه‌کا ریته‌ به‌ ئه‌و گیانداره‌کاته‌ری.

ئینسانی شه‌را‌فه‌تمه‌ند و به‌ئاوه‌ز سه‌ره‌ش سڕ مه‌مانو که‌ سه‌مه‌ره‌و نزیک به‌ یه‌ک قه‌رن جه‌نگ و موبارێزه‌ی سیاسی و فه‌رهه‌نگی به‌شێوه‌ گه‌وره‌ی جه‌ قه‌وم یا مێلله‌تێوه‌ هه‌ژار و به‌دبه‌ختی که‌ به‌ درێژایی تاریخی زڵمش وه‌نه‌ کریان ئانه‌ بۆ که‌ گردما مه‌شیۆ یه‌ک نه‌زه‌ر و راوینما بۆ، به‌ یه‌ک زوان قسێ که‌رمێ و بنووسمێ. ئینه‌ بێ حورمه‌تی که‌ردی به‌ فام و شعووروو به‌شه‌رین و سوکایه‌تی که‌رده‌ی به‌ ئازادی و ئازادی وازین. ئا به‌ڵای و به‌دبه‌ختیه‌ که‌ جه‌ تاریخه‌نه‌ ئامێنه‌ ملوو وێشه‌ره‌ گه‌ره‌کشانه‌ باراشوه‌ ملوو یوته‌رانیره‌ و ئادیچ ناشیانه‌و موزحێک چیروو نامێ ئیستێلاحوو فاشیستی" زوانی یه‌گگرتوی کوردی "نه‌. داخێوه‌ گرانه‌نه‌  که‌سانێو به‌ نامێ روشنویری کوردی که‌ ده‌نگ و داعیه‌و ئازادی وازیشا گوشوو دنیایش که‌ڕ که‌رده‌ن و ژستی شارستانیانه‌ مه‌گێرانێ به‌ ئاشکرا ماچانێ هه‌ر که‌س به‌ را و  نه‌زه‌رو ئه‌یشا نه‌لونه‌ رانه‌ حه‌قوو ژیوای فه‌رهه‌نگیش نیه‌ن.  جا خو پسه‌و شاهروخی مسکووبی ماچو: هورئامای و موبارێزه‌یه‌ که‌ ئاگاهانه‌ نه‌بو‌ و یاوگه‌ش ئازادی فکر و ویژدانی نه‌بو، با په‌ی فره‌ینه‌و خه‌ڵکیچ موقه‌ده‌س کریابۆوه‌ به‌ڵام ئیژایی ئینسانیش نیه‌ن و فاجێعه‌ن و هه‌ر که‌سێوی به‌شه‌ره‌ف و ئاگا ئه‌گه‌ر ئیحساسوو ژیوای ده‌روونشه‌نه‌‌ زیننه‌ بۆ مه‌شیو جه‌ وه‌رانوه‌روو ئا هه‌رمانێوه‌ بمدرو و جه‌ بیه‌و وێش وه‌رگیری و دفاع بکه‌رو.

دیماشکرا که‌رده‌ی هه‌نگامه‌ وردیه‌کا جه‌ ره‌وتوو ئه‌ده‌بیاتوو ئاروینوو هۆرامانی

[[" ... حاکمێ ئارو مه‌نته‌قه‌و هۆرامانی ئانێنێ که‌ زورشا ئاورده‌ن په‌ی موعه‌لێمێ (ماموسا) مه‌ردره‌سه‌کاو هۆرامانی که‌ به‌ زوانی هۆرامی ده‌رسێ زوانه‌ کوردیه‌ ناته‌مامه‌که‌ی‌ په‌ی شاگرده‌ بنه‌ڕایه‌کا(سه‌ره‌تایی) شی نه‌که‌راوه‌!

ئا دار و ده‌سه‌ که‌ ئارو هۆرامان ئینا ده‌سشاوه‌ ئه‌ننه‌ خودخواینێ (وێ په‌ره‌ست)، وه‌روو ئانه‌یه‌ وێشا با به‌ ساحێبوو باخ و باخاتوو هۆرامانی، بانێ به‌ ساحێبوو کاخ و قه‌سر جه‌ هۆرامانه‌نه‌ و بانێ به‌ ساحێبوو زه‌مین و یانه‌ی و... چیلاو چه‌لاوه‌ حازرێنێ و هه‌میشه‌ حازرێ بیێنێ که‌ وه‌ڵاته‌که‌شا یانێ هۆرامانی به‌ بێ‌ هیچ شه‌رتێوه‌ گردوو چێوه‌کاش ( وه‌ڵات، خه‌ڵک، فه‌رهه‌نگ، زوان ، دین و میراسه‌ ویه‌رینیه‌کاش) وزانه‌ چیروو ده‌سه‌ڵاتوو کوردی. ئا کورده‌ کاربه‌ده‌سا‌و ئارویه‌ نه‌ ته‌نیا هیچ  حه‌قیه‌شا نه‌دان به‌ هۆرامیه‌کا حه‌تتا  ئانه‌یچشا جه‌ زاروڵه‌ هۆرامیه‌کا دریخ که‌رده‌ن که‌ به‌ زوانی ئه‌داییشا(زوانی هۆرامی = زوانی ئافێستا) جه‌ مدره‌سه‌ بنه‌ڕایه‌کانه‌‌ دره‌س بوانا .‌ زڵم و زورێوی ئه‌چێمنه‌ دلێ هیچ دنیایێوی ره‌گه‌زپه‌ره‌ستانه‌نه‌ نه‌بیه‌ن، نه‌کریان و نیه‌ن!!!

"زوانی (هۆرامی= زوانوو ئاڤێستای) ده‌سی که‌م جه‌ ئه‌وه‌ڵوو هه‌زاره‌و یه‌کوموو وه‌ڵێ میلادوو مه‌سێحینه‌ تا ئارو زوانوو دین و ئه‌ده‌بوو گردوو مه‌نته‌قه‌کاو کوردستانی بیه‌ن به‌ڵام ئارو جه‌ لاو هه‌رمان به‌ده‌ساو ده‌س لوایاو کوردستانیوه‌ حه‌تتا په‌ی چاپ که‌رده‌ی فه‌رهه‌نگوو هۆرامانی به‌ شێوه‌ بنه‌ره‌تیه‌که‌و وێش (هۆرامی) ئیجازه‌و چاپیش په‌نه‌ نمه‌دریۆ هه‌رپاسه که‌‌ ئی گرفت یا موشکێلێ ئاما وه‌روه‌ په‌ی وێم!!

 ... کار به‌ده‌ساو کوردی ته‌نیا پانه‌یه‌ رازیێ نیه‌نی که‌ نمه‌بۆ زاڕۆڵه‌ هۆرامیه‌کا به‌ زوانوو ئه‌دایی وێشا بوانا به‌ڵکوو گراڵه‌و ئانه‌یشا متێنه‌ره‌ که‌ زوانه‌که‌ و وه‌ڵاته‌که‌شا پیلاو په‌ولاره‌ به‌ش به‌ش کریو و  به‌ جورێو که‌ ئه‌گه‌ر ده‌گایه‌ یا مه‌نته‌قیه‌و هۆرامانی وزیا سه‌روو مه‌نته‌قیه‌و‌ سورانی زوانیه‌ره‌ بێ گومان هۆرامیه‌کا، مه‌نته‌قه‌که‌شا و زوانه‌که‌شا وه‌ره‌ وه‌ره‌ تاویۆوه‌. "]]

(سه‌رچه‌مه‌: کتێبوو جوگرافیاو مێژووی هه‌ره‌ دێرێنی هه‌ورامان له‌ ئاڤێستادا، دوکتور محه‌مه‌د ئه‌مین هه‌ورامانی، چاپه‌مه‌نی چوار چرا، چاپی یه‌که‌م 2010 ، ژماره‌ سپاردن 1634، په‌لێ 369، 370، 371 .)

*****

جه‌ دوێ ڕاوینێوه‌ متاومێ سه‌روو بڕێو چا کتێبه‌ هۆرامیانه‌ کا ئامه‌ینێنه‌ بازار قسێ که‌رمێ. په‌ی نموونه‌ی دوێ دانێشا هورمه‌چنمێ که‌ ده‌ق و قه‌وارێوی به‌ ته‌مامی هۆرامیانه و ئارویانه‌‌شا هه‌ن:

 1 - زوانی هۆرامی و دنیاو مودێڕن

2 -  نامه‌ نویسته‌ی به‌ زوانی هۆرامی

جه‌ نووسیه‌ی هه‌ر به‌رویرێوه‌ دوێ چێوی ده‌خیلێنێ: تاقه‌ که‌س و جامێعه (کو‌مه‌ڵگا)‌. دلێ هه‌ر جامێعه‌ یا تاقه‌که‌سیه‌ زینه‌ینه‌ جمیایی (dynamic) ده‌روونی بیه‌یش هه‌ن و مشیو بونه‌یچ تا گه‌شه‌ بکه‌رونه‌. جه‌ باره‌و تاقه‌که‌سیوه‌ متاومێ بدیه‌یمێ په‌ی نویسه‌ری. چی به‌حسوو ئێمه‌نه‌ محه‌مه‌دی مسته‌فازاده‌. ئاد به‌ پاو ته‌جروبه‌، ئاوه‌ز و ئاژه‌و ژیوایش یاوان به‌ یاگێوه‌ که‌ خه‌لاقیه‌توو وێش، هوش و خیاڵوو وێش چی ویه‌ڕه‌نه‌ وسته‌ن به‌روه‌ و پی هه‌رماناشه‌ (زوانی هۆرامی و دنیاو مودێڕن، نامه‌ نویسته‌ی به‌ زوانی هۆرامی) بیه‌و وێش، ئینسان بیه‌و وێش پیسه‌و مه‌وجوودیه‌ ساحێب حه‌قی سه‌له‌منان. ئه‌من چیگه‌نه‌ فره‌ نمه‌لوو سه‌روو ئانه‌یه‌ که‌ ئی کار و هه‌رمانێ یا ئی جوره‌ کارانه‌ جه‌ له‌حازوو ئه‌ده‌بیوه‌ تا چه‌ ده‌رجه‌یه‌‌ ئیژایشا هه‌ن و کاره‌کا چننه‌ قووڵێنی. ئانه‌ وانه‌ری فامیده‌ به‌ پاو ئاوه‌ز و فامیش په‌ی وێش شیش مه‌که‌رۆوه‌ و مدوش ویچنه‌ره‌‌. ته‌نیا ئانه‌یه‌ ماچوو‌ هونه‌ر به‌ گردی و نووسیه‌ی به‌ تایبه‌ت یانێ: خه‌لقکه‌رده‌ی و سازنای، ئی کاره‌یچه‌ هاز، سوز، چه‌نه‌ئامای و باوڕیه‌ پوڵایینش نیازه‌ن.

حه‌ز که‌روو فره‌ته‌ر جه‌ په‌یلواو جامێعه‌شناسانه‌یوه‌‌ سه‌روو ئی به‌رویرانه‌ باس که‌رمێ. به‌ ڕاوینوو "لووسیه‌ن گولدمه‌ن" ی: "فاعل یا خولقنه‌روو به‌رویر یا ئه‌سه‌ری هونه‌ری جه‌معه‌نه‌ نه‌ تاقه‌ که‌س." چیگه‌نه‌ دروسه‌ن ئی هه‌رمانێ به‌ رواڵه‌ت جه‌ مه‌ژگ، خیاڵ و ته‌لاشوو که‌سیه‌ گه‌شاویری به‌ نامێ محه‌مه‌دی مسته‌فازادی ئامان به‌ر به‌ڵام جه‌ واقێعه‌نه‌ ئی کاره‌ سه‌مه‌ره‌ و شیره‌و قه‌ومیه‌ قه‌دیم ساڵی که‌ زوانه‌که‌ش هورگیروو شارستانیه‌ت و ژیوایه‌ تاڵ و شیرینی چن هه‌زار ساڵه‌ین که‌ په‌نگش وارده‌بیه‌نوه‌. به‌‌ هه‌قێقه‌ت‌ چیگه‌نه‌ نویسه‌ر په‌یام ئاوه‌روو فه‌رهه‌نگیه قه‌دیم ساڵین که‌ تاریخ و نائاگاهی زڵم و خیانه‌تش په‌نه‌ که‌رده‌ن و به‌ هه‌ر ده‌لیلێوه‌ بیه‌ن- که‌ چیگه‌نه‌ یاگێ باسیش نیه‌ن- دێر یاوان پا خودئاگاهیه‌ و یا دێر یاوان پا خه‌لاقیه‌ته‌ که‌ لازمه‌و هونه‌ری و نووسیه‌ن تا پی ره‌وێشه‌ جه‌ حه‌قانیه‌توو وێش وه‌رگیری بکه‌رونه‌ و نه‌قشی فه‌عال و به‌ هێزانه‌ش بونه‌. ئه‌ڵبه‌ت مه‌نزوور جه‌ تاریخ و ئاژه‌و ئیسه‌و ئی زوان و فه‌رهه‌نگه‌ینه‌ ئه‌گینا زوانی هۆرامی وه‌ڵته‌ر جه‌ گردوو زوانه‌ ئێرانیه‌کا، زوانوو نووسیه‌ی و نویسیاری بیه‌ن. ئه‌گه‌ر راسه‌ن هه‌ر فه‌رهه‌نگیه‌ زیننه‌ هه‌میشه‌ هه‌ن جوڵه‌نه‌ و روه‌ به‌ سه‌راون ملونه،‌‌ ئه‌گه‌ر ئی نویسه‌ره‌ ئی کارشه‌ نه‌که‌ردایا زه‌رووره‌تی تاریخی ئی کاره‌یه‌ به‌ یوته‌ری یا یوته‌رانی که‌رێنه‌ و ئی خه‌لاقیه‌ته‌یه‌ جه‌ مه‌ژگوو که‌سیه‌ته‌رینه‌ ئارێنه‌ به‌ر.

به‌ نه‌زه‌ره‌و نویسه‌روو ئی کتێبانه‌ هۆرامان مه‌رده‌ و چێوێوی مومیایی کریا نیه‌ن. ئاد یاوان به‌ وێ ئاگاهی و گه‌شاویری. به‌ نووسیایه‌کاش به‌ ئاوه‌زیه‌ به‌رز و به‌ شه‌هامه‌تێوی فره‌وه‌ نیشانه‌و ئا کاساشه‌ دان که‌ به‌ چه‌می مووزه‌یی دیاینێ و ره‌فتارشا که‌رده‌ن و سه‌له‌مناش که‌ کریونه‌ پی زوانیه‌ بوانیۆوه‌، بنووسیۆ و قسێش په‌نه‌ کریۆ. ئادیچ به‌ زوانی هۆرامی په‌ی هۆرامی زوانه‌کا نه‌ک پێسه‌و ئه‌و هۆرامیه‌کا که‌ وه‌ختێویچ گه‌ره‌کشانه‌ په‌ی ئینسانی هۆرامی زوانی بنویسا به‌ زوانیه‌ته‌ر منویسا.  ئا زوانه‌ که‌ دێهخودا فه‌رهه‌نگنویسی گه‌وره‌ی ئیرانی نه‌زه‌ره‌ش جه‌باره‌شوه‌ پاسه‌نه‌ که‌ ئه‌گه‌ر هۆرامی جه‌ عه‌ره‌بی قه‌ویته‌ر نه‌بونه‌ زه‌عیفته‌ر نیا.

ئاژه‌یه‌ تراژدی واره‌ن که‌ ئا هۆرامی زوانێچه‌ که‌ باوڕشا هه‌ن به‌ زوانه‌که‌یشا و وێشا به‌ دڵسوز مزانا به‌ زوانێوته‌ر شێوه‌نش په‌ی مه‌که‌رانێ و جه‌باره‌شوه‌ منویسانێ. نمه‌زانوو په‌یچی فره‌و که‌سا حاڵیشا نیا که‌ بزانانێ بابه‌گیان! جارێ به‌ جیاتی ئانه‌یه‌ به‌ینه‌ و یوته‌رانی حالێ که‌رینه‌ که‌ هۆرامی زوانه‌ن‌ یا نه‌؟ هۆرامی مه‌رده‌ن یا نه‌؟ هۆرامی مه‌مانۆوه‌‌ یا نه‌؟ که‌مێو هۆرامی زوانه‌کا چوڵه‌خرتێ بد‌و و ئادیشا جه‌ ورمی ئه‌سحابی که‌هفی های که‌رۆوه‌ تا بزانانه‌ جه‌ به‌ڵایه‌ ئاماینه‌ ملشاره‌. په‌لیه‌ هۆرامی نووسیه‌ی به‌رابه‌ری مه‌که‌رو ته‌کوو هه‌زاران هه‌زار په‌لێ که‌ به‌ غه‌یری هۆرامی مه‌نووسیا سه‌روو زوان و فه‌رهه‌نگ و تاریخ و کێبیه‌ی یا هووییه‌توو هۆرامانیره‌. وه‌ختێو قه‌ڵه‌م به‌ده‌سی هۆرامی زوان به‌ غه‌یری هۆرامی منویسو عه‌مه‌ڵه‌ن باورش نیه‌ن به‌ وێش و هه‌رمانه‌کیش، چی یوته‌ری یانی بێگانه‌ مه‌شیو باورش په‌نه‌ که‌رو؟ ئی به‌رویرێ جاڕده‌ر و با‌نگده‌روو زیننه‌وه‌‌بیه‌ی فه‌رهه‌نگێوه‌نێ که‌ جه‌ ویه‌رده‌نه‌ و به‌ درێژایی تاریخینه وێش پارێزنان و به‌ حه‌ق یا ناحه‌ق په‌ی ماوه‌یوی که‌وته‌ بێ یا وسته‌بێشا په‌ستوو یانه‌ی. چوون ڕوجیار په‌ی هه‌میشه‌ی جه‌ په‌شته‌و هه‌وریوه‌ نمه‌مانو و ئی فه‌رهه‌نگه‌ ئا ڕوجیاره‌نه‌ که‌ په‌ی هه‌تا هه‌تای جه‌ شوڵه‌ نمه‌گنو. هه‌رچه‌ند خولقیای ئی هه‌رمانێ و ئی کتێبانه‌ دێر ده‌سش په‌نه‌ که‌رده‌ن به‌ڵام به‌ هه‌ر جوریه‌ بێ یاوا سه‌مه‌ر و ئا نیروه‌ نادیار و چێره‌نه‌ مه‌نه‌ (بالقوه‌)‌ که‌ دلێ ئی زوان و فه‌رهه‌نگینه‌ بێ و په‌نگش وارده‌ بێوه‌ یاوا به‌ فعلیه‌ت و بی به‌ ئه‌مری واقع. ئینه‌ چێوێو بێ که‌ سه‌روو سینه‌ و مه‌ژگوو هه‌زاران عه‌زره‌ته‌مه‌ن و ئاواته‌ وازاوه‌ بێ که‌ پی چوڵه‌ خرتێ سه‌رش واز که‌رد و که‌له‌ورش کریاره‌‌ و به‌ یه‌قین رو به‌ رو گه‌وره‌ته‌ر بونه‌.

تا ئیسه‌ زوانی هۆرامی و هۆرامان په‌ی فره‌و که‌سا و جه‌ سه‌روو گردیشاوه‌ په‌ی ناسیوناڵیسمی کوردی پێسه‌و مووزه‌یوه‌ بیه‌ن که‌ مه‌شیو جه‌ بڕیه‌ موناسێبه‌تانه‌ باراش وه‌روو چه‌ما، نیشانه‌ش بدانێ و شانازیش پوه‌وه‌ که‌را و دماته‌ر وزاشوه‌ په‌ستوو یانه‌ی په‌ی جاریه‌ ته‌ری و مه‌راسمیه‌ته‌ری. یا پێسه‌و ئوستاد محه‌مه‌دی فه‌هیم ماچو: گرد هۆرامانما و هۆرامانشا به‌ هه‌نار، ربه‌نار، هه‌نجیر، کڵاش، فه‌ره‌نجی و‌ بریه‌تره‌ سوقاتیاوه‌ مه‌شناسمێ و مه‌شناسا و گه‌ره‌کمانه‌ و گه‌ره‌کشانه‌. فره‌ که‌سێ جه‌ سایه‌و هۆرامانیوه‌ یاواینێ به‌ فره‌ چێوا و چانیشایچه‌ پله‌ و مه‌قام به‌ڵام به‌ یاوای به‌ یاوگه‌کا‌شا ئیتر لاشا نه‌که‌رده‌ن لاشوه‌ و نه‌دیاینێوه‌ شونه‌و وێشاره‌.

من په‌ی هه‌ر زوانێوته‌ر و هه‌ر که‌سیه‌ غه‌یر هۆرامی زوانی حورمه‌ت قائیله‌نا که‌ په‌ی زوانوو وێش هه‌رمانه‌ مه‌که‌رو و فره‌ نمه‌بو چه‌مه‌ڕاو ئانه‌یه‌ بیمێ که‌ حه‌تمه‌ن مه‌شیو په‌ی زوانی هۆرامیچ هه‌رمانه‌ بکه‌را. ئه‌گه‌ر کار که‌را ده‌سشا وه‌ش بۆ و ئه‌گه‌ر نمه‌که‌را حه‌قوو وێشانه‌ و که‌س نمه‌گیریو بارشاره‌. به‌ڵام حه‌یف و سه‌د داخ جه‌ زه‌رێوه‌ ده‌رک و ئاگاهی په‌ی خودوو هۆرامی زوانه‌کا که‌ به‌ نه‌زه‌رێوی ئینسانی ته‌ماشاو وێشا بکه‌را. جه‌ وێ به‌رشیه‌شا یاوان ئا ده‌ره‌جه‌ که‌ وێشا، وێشا ته‌حقیر و سوک و ورد مه‌که‌را و ئا هه‌رمانێ به‌ ئیفتخار مزانا. مه‌شیو فاجێعه‌ و به‌دبه‌ختی چننه‌ قووڵ بۆ که‌ هۆرامی وێش که‌رده‌ بۆ توپه‌و گه‌مه‌که‌رده‌و یوته‌رانی و یوته‌رانی گێرته‌بوشا گه‌مه‌ و مه‌سخه‌ره‌. په‌ی چێ ئینسانی هۆرامی زوان مه‌شیو گه‌مه‌که‌رو گه‌مه‌یوی بو که‌ یوته‌ران په‌یشا وسته‌ن را و وێش چاکاره‌یه‌ نه‌ سوودیه‌ مه‌که‌رو و نه‌ به‌شش هه‌ن؟ ئاخر ئینسان نمه‌زانو چێش واچو و چه‌نی واچو که‌ چی مه‌شیو هورامی زوانه‌کێ به‌یانێ و جه‌ زوانیه‌ته‌روه‌ مه‌تڵب و کتێب هوره‌گێڵناوه‌ سه‌روو زوانیه‌ته‌ری که‌ نه‌ هۆرامین و نه‌ ره‌بتش هه‌ن به‌ هۆرامیوه‌. ئی هێزم وارایه‌ چه‌ولاوه‌ په‌ی ئیلای چه‌ مه‌عنایه‌ش هه‌نه‌؟

بڕێوی فره‌ جه‌ هۆرامی زوانه‌کا کسم و کارشا بیه‌ن هورئه‌وه‌گێڵنای کتێبه‌ فارسیه‌کا سه‌روو زوانی کوردی. ئینه‌ جه‌ حاڵێوه‌ن که‌ زوانی هۆرامی کامڵته‌ر و قه‌ویته‌ر جه‌ هه‌ردویشانه‌ و ئه‌گه‌ر نووکه‌ چه‌نێوه‌ وێ ئاگاهی ئینسانی ده‌روونشانه‌ بیایا هیچ وه‌خت ئیکاریه‌ نه‌که‌رێنێ. ئه‌ڵبه‌ت مه‌نزوور ئا که‌سانه‌ نیه‌نێ که‌ بونه‌و مه‌نافێعی مادیشاوه‌ ئی کارانه‌‌ که‌را و چی ویه‌ره‌نه‌ زینده‌گیشا مه‌چه‌رخنا، مه‌نزوور ئا که‌سانێ که‌ زاهێره‌ن وێشا به‌ ده‌م راس و خه‌موه‌روو فه‌رهه‌نگوو هۆرامی مزانا. یو متاوۆ په‌رسو چی به‌ینه‌نه‌ چه‌ سوود و به‌هریه‌ میاوۆ به‌ زوان، فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیاتوو هۆرامانی؟ په‌ی‌ ئینسانی هۆرامی زوانی، زوانی فارسی یا کوردی هیچ توفیرێشا نیه‌ن و ئه‌گه‌ر قه‌راریچ پانه‌یه‌ بۆ که‌ هۆرامی زوان  به‌ زوانوو وێش نه‌نووسوو و نه‌وانۆوه‌ خوو ئانه‌ هه‌ر ئنسانیه‌ که‌ که‌میه‌ ئاوه‌زش بۆ مزانوو هه‌م فارسی قه‌ویته‌رن و هه‌م پادی باشته‌ر فام مه‌که‌رو.  په‌س ئه‌گه‌ر خه‌تایه‌ هه‌ن فره‌ش گێڵووه‌ په‌ی وێما و به‌ تایبه‌ت ئا سه‌واد دارانه‌ که‌ مه‌علووم نیه‌ن ئا ئیسه‌ چێششا که‌رده‌ن. فره‌ی‌ جه‌ نویسه‌ره‌ هۆرامی زوانه‌کانه‌ جه‌ موساحێبه‌کاشانه‌ و مه‌تڵه‌به‌کاشانه‌ باس جه‌ زوان و فه‌رهه‌نگی مه‌که‌را و ماچا حه‌قوو وێمانه‌ که‌ به‌ زوانوو وێما بنووسمێ. به‌ڵام وه‌ختێو کاشی مه‌ی عه‌مه‌ڵ، مه‌وینی نه‌. پاسه‌ نیه‌ن. مه‌نزوورشا جه‌ زوانوو وێما زوانیه‌ ته‌رین. مه‌نزوور زوانی کوردین نه‌ هۆرامی. فاجێعه‌ ئینا چاگه‌نه‌ ئی جوره‌ قه‌ڵه‌م به‌ده‌سێ هه‌ڵای زوانی ئه‌دای و زوانی غه‌یرێ ئه‌دایی جه‌ یوی جیا نمه‌که‌راوه‌. ئه‌گه‌ر هۆرامان مه‌رده‌ نیه‌ن و زیننه‌ن مه‌شیو جه‌ بیه‌و وێش پێسه‌و وه‌ڵات و فه‌رهه‌نگیه‌ زیننه‌ی دفاعه‌ بکه‌رونه‌، به‌ هه‌ر شیویه‌ که‌ بونێ. یو چا چێوانه‌ نووسیه‌ین.

داخێوه‌ گرانه‌نه‌ گردوو هونه‌روو ئاروینوو خه‌ڵکوو هۆرامانی و هۆرامی زوانی چانه‌ینه‌ گلێروه‌‌ بیه‌ن که‌ وه‌هاره‌و وه‌هار بڕیه‌ ئینسانی شه‌به‌ ‌بورژوای، له‌میێ و چیر له‌میێ کڵاش و چوخه‌رانک مه‌که‌رانه‌ و جه‌مێوه‌ بانێ و مه‌گنا ته‌کوو لوتیێوه‌ و ملا په‌ی ئا هه‌رد و کویه‌ و وێشا مه‌مانا و وه‌ختیه‌ خاس خاس مانیای وێره‌گا گێڵاوه‌ و ئا هه‌رمانه‌ شاکارێشانه‌‌ مه‌که‌را به‌ CD  و مه‌داش به‌روه‌ و جه‌ خه‌ڵوه‌توو به‌ره‌هووتووو ئه‌ندیشه‌ینه‌ ته‌ماشاش مه‌که‌رانێ و ته‌کوو یوته‌ران پێسه‌و وێشا که‌یف مه‌که‌را جه‌ وینایوه‌و وێشا و مه‌نیشاره‌ و ماتڵێ بانێ په‌ی ساڵێوته‌ری و به‌زمێوته‌ری و یا فره‌و ئا مه‌راسێمانه‌ که‌ مه‌گیریا سه‌روو هۆرامان و زوانی هۆرامیره‌‌ ته‌ڵقین و یاسین وه‌نه‌ی مه‌ردیوه‌ ماراوه‌ یاد که‌ گوایا ئا مه‌رحوومه‌ جه‌ زه‌مانه‌و زیننه‌بیه‌نه‌ فره‌ خاس و ده‌ردوارده‌ بیه‌ن. به‌ڵام ئیسه‌ نه‌.

تاریخ یا ویه‌رین، ویه‌رده‌ و فه‌رهه‌نگوو هه‌ر ملله‌تیه‌ میراسوو ئا ملله‌ته‌ینه‌. ئی میراسه‌ مه‌شیو چراویه‌ بو په‌ی روشنوه‌که‌رده‌ی راو ئیسه‌یه‌ و ئایه‌نده‌ی. مه‌شیو بزانمێ به‌ چه‌ ده‌ردیه‌و ئارویما موه‌رونه‌. چه‌نێ متاوۆ یاردی ده‌رما بو په‌ی پته‌و که‌رده‌ی بنه‌ره‌ت و فونداسیونوو ئه‌ده‌ب و فه‌رهه‌نگوو ئاروینوو وه‌ڵاته‌که‌یما و هوروه‌سته‌یما جه‌ گره‌ و پێچه‌پێچه‌کاو ژیوایما‌. شانازی که‌رده‌ی به‌ ویه‌رده‌یوه‌ که‌ باعێسوو ئه‌وه‌جمای و وه‌رلوایی خه‌ڵکیه‌ و فه‌رهه‌نگیه‌ نه‌بۆ به‌ غه‌یر جه‌ وێ خه‌ڵه‌تنای، دماکه‌وته‌یی و بێ لێره‌یی مانایه‌ته‌ریش نیه‌ن. پێسه‌و نویسه‌روو ئی به‌رویرانه‌ ماچو: زوانیه‌ که‌ په‌نه‌ش نه‌نووسیه‌ و نو‌انیه‌وه‌ ده‌ی مه‌شیو په‌ی چێشی قسێش په‌نه‌ بکه‌رمێ؟ ئه‌ژناسه‌ و موشه‌خه‌سه‌و ئینسانی هۆرامی زوانی چی شێعره‌و ئه‌حه‌مه‌دی شاملوویه‌نه‌ وێش په‌یدا مه‌که‌رو و ماچی به‌سه‌رئاماو هۆرامانی و هۆرامیش به‌یان که‌رده‌ن: جه‌ ره‌نجێوه‌ هێلاکه‌نا که‌ هینه‌و من نیه‌ن/ ئه‌ره‌نیشته‌و خاکێوه‌نا که‌ هینه‌و من نیه‌ن/ به‌ نامێوه‌ ژیوانا که‌ هینه‌و من نیه‌ن/ جه‌ ده‌ردێوه‌ گره‌وانا که‌ هینه‌و من نیه‌ن/ جه‌ له‌زه‌تێوه‌ گیانم گێرته‌ن که‌ هینه‌و من نیه‌ن/ به‌ مه‌رگێویچ مروونه‌ که‌ هینه‌و من نیه‌ن.

یاگێش هه‌نه‌ چیگه‌نه‌ سه‌رنجیه‌ کوڵ بده‌یمێ سه‌روو ئا که‌سانه‌ که‌ چی ویه‌ڕه‌نه‌ هه‌رمانه‌شا که‌ردێنه‌. مه‌شیو نامێ مه‌رحووم باقی سه‌فاری به‌رمێنه‌ که‌ به‌ نووسیه‌ی ئه‌فسانه‌کاو هۆرامانی به‌ زوانی هۆرامی جه‌ تاریخوو ئاروینوو زوانی هۆرامینه‌ ئه‌وه‌ڵین که‌سه‌ن‌ که‌ جه‌ ئیرانه‌نه‌ کتێبی نه‌سرش پی زوانیه‌ نووسیه‌ن. خه‌ڵاتوو ده‌سپه‌نه‌که‌رده‌ی په‌ی هه‌میشه‌ی بڕیان به‌ باڵاو ئادیره‌. گاهه‌س ئاد کاره‌که‌ش خاسته‌رین کار و فره‌ قووڵ نه‌بو به‌ڵام ئه‌ره‌نیای ئه‌وه‌ڵین خشتێ جه‌ بنه‌ره‌توو هه‌ر هه‌رمانیه‌ تازێنه‌ فره‌ موهێمم و ئه‌ساسین. غه‌یر جه‌ ئا مه‌رحوومه‌یه‌ هورده‌ست و ئوستادهایه‌ته‌ری پێسه‌و: جمال حه‌بیب الله‌ (بێدار)، محه‌مه‌دی فه‌هیم، فاتێح ڕه‌حیمی، کوورش ئه‌مینی، مه‌نسوور ره‌حمانی، سیامه‌ند هۆرامی، سوبحان ئه‌مینی، سامان نه‌قشبه‌ندی، ئومید حه‌بیبی، حمه‌شه‌ریف عه‌لی ره‌مایی، نعمان فایق توفێق سوسه‌کانی، نه‌شمیل مه‌حموودی و بڕیه‌ که‌سێته‌ر چی ویه‌ڕه‌نه‌‌ راشا ماراینه‌و زه‌حمه‌تشا کێشان. هه‌ر کامشا به‌ جورێو په‌ی سه‌روسته‌ی و نیایره‌و بنه‌ره‌ت و فونداسیونوو زوان و فه‌رهه‌نگوو ئاروینوو هۆرامانی هه‌رمانه‌شا که‌ردێنه‌ و مه‌ینه‌تشا کێشان. په‌نه‌واز به‌ واته‌ی نمه‌که‌رو که‌ هه‌ر ئینسانیه‌ په‌ی وێش فه‌ردیه‌تێوه‌ش هه‌ن و هه‌ر پاسه‌ ژیوا و ویرێوی جیاواز و تایبه‌ت به‌ وێش. گاهه‌س به‌ پاو فاڕیای ئاژه‌ی، ڕاوین و په‌یلواو ئا ئینسانیه‌ واریونه‌. فره‌ که‌سێ چیلاو چه‌ولاوه‌ به‌ عێنوانوو نمایه‌نده‌ یا ده‌م راسوو هۆرامانی وێشا دان یا داینێشا قه‌ڵه‌م وه‌لێ ئا چێوه‌ که‌ موهێمه‌ن به‌رویر و هه‌رمانه‌ی هۆرامیانێنه‌. ئا هۆرامیانه‌‌ که‌ به‌ فارسی، کوردی یا هه‌ر زوانێوته‌ر سه‌روو هۆرامانیوه‌ و جه‌باره‌و زوان و ئه‌ده‌بوو هۆرامیوه‌ کارشا که‌رده‌ن ئه‌گه‌ر فره‌ وه‌شبینانه‌ ته‌ماشاو هه‌رماناکاشا که‌رمێ ته‌نیا په‌ی شناسای هووییه‌توو هۆرامانی و زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامی ئادیچ په‌ی غه‌یرێ هۆرامیه‌کا بیه‌ن نه‌ په‌ی خودوو هۆرامیه‌کا و ئه‌وه‌مه‌نه‌ی و گه‌شه ‌که‌رده‌ی زوانه‌که‌یشا. ئی کاسانه‌ هۆرامی زادێنێ به‌ڵام هۆرامی نویسێ نیه‌نێ و بوودا چننه‌ نزیکه‌ن به‌ بووداپێستیوه‌ ئه‌یشایچ‌ ئه‌ننه‌ نزیکێنێ به‌ هۆرامی و هۆرامانیوه‌. ئه‌گه‌ر یه‌کسه‌د هه‌زار په‌لی نویسیا به‌ زوانی ئینگلیسی، کوردی یا فارسی جه‌باره‌و زوانی هۆرامیوه‌ نووسیا بو ئا هه‌رمانێ هه‌نه‌ دلێ حه‌وزه‌و زوانی ئینگلیسی، کوردی و فارسینه‌ و یه‌ک مسقاڵه‌ زه‌ڕره‌ ته‌سیرش نیه‌ن جه‌ وه‌ڵکه‌وته‌یی یا دماکه‌‌وته‌یی واقێعوو زوانوو‌ هۆرامیوه‌!!!

ده‌سپه‌نه‌که‌رده‌ی هه‌ر هه‌رمانیه‌ که‌ چه‌پوانه‌و ره‌وتوو باوین جیا جه‌ ئاگاهی نیازش به‌ ئازایی، شه‌هامه‌ت، نه‌ته‌رسای و وێ ئاماده‌که‌رده‌ی په‌ی هه‌ر تانه‌ و ته‌شه‌ر، مه‌نع و لومه‌ و دژمان و هه‌زینه‌ین و تا ئا یاگێ که‌ گاهه‌س نزیکته‌رین دوسوو ئینسانیچ وێش دوور گێرو چا کاره‌یه‌ و چا که‌سیه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر یو باوڕش بو به‌ هه‌رمانیه‌ و ئا هه‌رمانێ بیێ‌ بو به‌ ورکه‌ یا ده‌غده‌غه‌ش و جه‌ گرده‌وه‌‌ بیێ‌ بو به‌ به‌شیه‌ جه‌ بیه‌یش ئیلا مه‌رگ نه‌بۆ هیچ هێز و قودره‌تێو‌ نمه‌تاوو وه‌روو ئا هه‌رمانێ گێرو. جه‌ هه‌ر ده‌ورانێوه‌نه‌ به‌ پاو ئاژه‌ی تازه‌ی، نیازی تازێ وه‌شی بانێ. په‌ی داواچ به‌ ئا نیازایچه‌‌ پارادایمێ (paradaigm) فکری مه‌یانه‌ مه‌یدان. هه‌ر پارادایمیه‌‌ تازه‌ که‌ مه‌ینه‌ دلێ دنیاو ویر و ئه‌ندیشه‌ی جه‌ بنه‌رانه‌ ره‌نگه‌ ده‌سه‌ یا تاقمیه‌ فره‌ که‌م جه‌ روشنویرا یا هورچنیایاو ئا کاره‌یه‌ مه‌گێره‌نه‌ وه‌ر. دماته‌ر که‌ ئا پارادایمه‌ خاس ژاویا و تاقی کریاوه‌ و ئیژایی وێش نیشانه‌ دا مه‌ینه‌ دلێ کوماو خه‌ڵکی. گاهه‌س کاره‌کاو ئی که‌سانه‌‌ به‌ ته‌مامیی قووڵ، رێک و‌ پێک و ته‌مام و که‌ماڵ نه‌بونه‌ و قه‌ره‌تیش بانه‌و و په‌ی پته‌ووه‌که‌رده‌و بنه‌ره‌ته‌که‌ی مه‌شیو هه‌رمانهایه‌ته‌ری کریانێ. حه‌تمه‌نیچ پاسه‌نه‌. به‌ڵام پێسه‌و فارسا واته‌نشا: گرد چیویه‌ گرد که‌س مزانوش و گرد که‌س هه‌ڵای نامان به‌ دنیا. دروسه‌ن جه‌ هه‌ر کاریه‌نه‌ برێو که‌سێ ده‌سپه‌نه‌که‌رێنێ و مه‌گنانه‌ وه‌ڵێ  ئی هه‌رمانی مڵکوو تایبه‌توو که‌سی نیا و که‌س نمه‌تاو وێش بکه‌رو به‌ ساحێبش. ساحێبوو ئی فه‌رهه‌نگ و زوانه‌یه‌ ئا که‌سانێ که‌ په‌نه‌ش ئیحساسوو بیه‌ی و‌ وجوودی مه‌که‌رانێ و ئینه‌: وردی و گه‌وره‌ ، ژه‌ن و پیاو و هه‌ر که‌سێوته‌ر که‌ ئاشق و دڵسوزوو ئی فه‌رهه‌نگینێ و خزمه‌تش په‌ی مه‌که‌را گێرونه‌ وه‌ر. ئی هه‌رمانیچه‌ نمه‌یاوۆ به‌ سه‌مه‌ری باش مه‌گه‌ر به‌ کاری ژیرانه‌ و ئاقڵانه‌ و به‌ دوور جه‌ نه‌لوای و تن لوای و به‌ یاردی دای و ده‌سه‌باری ئینسانه‌ ئازادی وازه‌کا.

یادوو باقی سه‌فاری هه‌ر باقی بونه‌ و راش په‌ی هه‌میشه‌ی به‌رده‌وامه‌ بو و جه‌ زوانوو ئادیوه‌ موانمێوه‌: " به‌یدێ گردما با پێوه‌/ گێرمێ وه‌ر ئی راو شێوه‌/ زوانوو ئه‌دای بێزمێوه‌/ بێ زوان یا وه‌رگ یا دێوه‌/ فه‌رانسه‌ویا واته‌نشا/ هه‌ر که‌س زوانوو ئه‌دایشا/ نه‌زانانێ په‌ی وێشان/ وه‌حشی دلێ ئا که‌شان/ وێمان به‌ که‌م نه‌زانم/ با زوانوو وێچما زانم/ هه‌ر که‌س په‌ی وێش بنویسو/ ئا گڕو گاڵه‌ بو به‌ کو/ قه‌تره‌ی ئاوه‌ن بو به‌ جو / شه‌وه‌ زه‌نگه‌ن بو به‌ ڕو/ نه‌زانمێ زوان ئه‌دایی/ گردما مه‌گنم گه‌دایی/ بێ نام و نیشان سه‌ر رایی/ په‌ی هیچ بیمێ فه‌دایی/ زوان هۆرامی ره‌سه‌نا/ لای ئه‌ده‌ب دوست په‌‌سه‌نا/ چی واچو بێ که‌سه‌نا/ یاریش ده‌یمێ، ته‌مه‌نا."

دما نووسیا:

زوان، فه‌رهه‌نگ، کێبیه‌ی یا هوییه‌توو هۆرامانی و ئینسانی هۆرامی زوانی جه‌ نیمه‌و دووه‌موو قه‌رنه‌و بیسیوه‌لای بیه‌ن به‌ قوربانی ناسیوناڵیسمی کوردی (سورانی). ناسیوناڵیسمی کوردی زوانی هۆرامی و ویه‌رده‌و هۆرامانیش که‌رده‌ن به‌ چیرپاو و گه‌ره‌شلێگاو وێش په‌ی یاوای به‌ یاوگه‌ سیاسیه‌کاش که تا ئیسه‌‌ ئه‌گه‌ر په‌ی‌ هه‌ر که‌سێوته‌ری سوودش بیه‌بو په‌ی هۆرامی و هۆرامانی  نه‌بیه‌نش. پی بونه‌وه‌ په‌نه‌وازه‌ن روشنویرێ هۆرامی و خه‌ڵکوو هۆرامانی بیاوه‌ به‌ وێشاره‌ و ویه‌رده‌و وێشا شی که‌راوه‌‌ و بزانانه‌ نووگه‌و ئی کاره‌یه‌ چێش بیه‌ن و په‌ی ئایه‌نده‌ی مه‌شیو چه‌ را، ڕاوین و گراڵێوه‌ گێرانه وه‌ر و چه‌ چێوهایه‌ متاوانه‌ با به‌ هه‌وڵده‌ر و یاردیده‌روو زوان و فه‌رهه‌نگوو هۆرامی و هۆرامانی.  ئه‌گه‌ر راسه‌ن جه‌ هه‌ر چێویه‌نه‌ ته‌وه‌للود یا په‌یدابیه‌ی و دووباره‌ بیه‌یش هه‌ن به‌ نووسیه‌ی ئی کتێبانه کێبیه‌و هورامانی به‌ گردی‌ و زوانی هۆرامی به‌ تایبه‌تی ده‌ورانێوی‌ تازه‌ش جه‌ به‌سه‌رئامای تاریخی وێش ده‌سپه‌نه‌که‌رده‌نوه‌. به‌یدێ به‌ ئیحترام و قه‌ردزانی ئی هه‌رمانه‌ گه‌ورێ گردما هوربێزمێوه سه‌روو‌ پای، بلمێ پیرایشوه‌، یاگێش په‌ی بنیه‌یمێره‌، کار و هه‌رمانه‌ش په‌ی بکه‌رمێ و پێسه‌و گه‌و‌ره‌یوی فه‌رماوانش: تا روشنایی بنویسمێ. به‌ هۆرامی، په‌ی هۆرامی و هۆرامانی!

20 فوریه‌ 2012 میلادی ، 1 ئێسفه‌ند 1390 ڕوجیاری

داریوش ره‌حمانی. مه‌ریوان

This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

سه‌رنجې

  • 1) سه‌رنامه‌ش نیا

    Author: ملیکارحمانی

    قشنگ بینه

  • 2) سه‌رنامه‌ش نیا

    Author: sarkawt azizi

    راس ئانه نه گرد پیوه جه می بیمیوه تا عه قلانیه ت راش نیشانه ما بدو. ده ست وه ش بو په ی چیوه کات

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌

 
 
 
 
 
 
 
 

Last Updated (Monday, 20 February 2012 20:36)