یانه‌

.ئینسان وارده‌ی جه‌ سه‌رده‌مو ده‌سه‌ڵاتو سه‌فه‌ویه‌کان ـ ئێرانه‌نه‌

جه‌ ساڵه‌و880 تا 1101 ی ڕووجیاری1501 تا 1722 ی ئه‌ذایی

نووسه‌ر:مه‌هین ڕه‌وشه‌ن

وانه‌ری ئازیز:ئه‌ی بابه‌ته‌و وه‌رو ده‌سیذ نه‌ چیرۆکا و نه‌ وه‌رم؛بابه‌تێوه‌ میژوویی و حه‌قیقه‌تێوه‌ تاڵا که‌ به‌ڕاوه‌ بریان و من به‌ که‌میه‌ که‌م و زیاذ که‌رۆ بنه‌ماو نووسراوه‌ میژوییه‌که‌ی که‌رده‌نم به‌ هۆۆرامی و وسته‌نم وه‌رو ده‌سیتان و داوه‌ریه‌که‌چش مۆزوو ده‌سو وێتان.

که‌مته‌ر که‌سێو هه‌ن که‌ چیرۆکو ئینسان واردۆ قه‌ومه‌ ئافریقاییه‌کانش نه‌ژنیه‌بۆ. ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌ی کرده‌وه‌ ترسناکه‌ جه‌ کۆلو ئافریقاینه‌ باو نه‌ویه‌ن و ته‌نیا دلێ بڕێوه‌ جه‌ قه‌ومه‌ دارسان نشینه‌کانو وڵاتو کۆنگۆی،بیه‌یش بیه‌ن.

به‌ڵام که‌لتوورو ئینسان وارده‌ی ته‌نیا جه‌ ئافریقانه‌ باو نه‌ویه‌ن و جه‌ گۆشه‌ و که‌نارو ئه‌ی دۆنیا به‌رینێنه‌ بیه‌یش به‌یه‌ن و ئه‌ی هه‌رمانه‌ ترسناك و دڕه‌ندانێ نه‌ به‌ خاتره‌و وه‌شی و چێژ و تێریی بیه‌ن؛به‌ڵکوو به‌ داخه‌وه‌ باوه‌ڕێوه‌‌ ئایینی بیه‌ن!

په‌ی ئاماژه‌ی دلێ قه‌ومه‌ دار نشینه‌ دڕنده‌کانو وڵاتو کۆنگۆینه‌،ئه‌گه‌ر جه‌ شه‌ڕه‌نه‌ که‌سێڤ یان که‌سانێوه‌ به‌ زینه‌یی ده‌سگیرێ کریاینێ،جه‌ جه‌ژنێوه‌ گه‌ورێنه‌ و به‌ به‌شداری ڕه‌هبه‌ری ئایینی ئا قه‌ومیه‌ ئا که‌س"که‌سێ"کۆژیاینێ و گۆشته‌که‌شان وریه‌ی وریان تا به‌ باوه‌ڕو ئاذیشان شه‌ڕ و نه‌هامه‌تی و قات و قڕی دلێنه‌ بلۆ و خواشان چه‌نه‌ ڕازی بۆ.

جه‌ سه‌رده‌مانێوه‌نه‌ قه‌ومو(ڤاکینگ)ی،که‌ جه‌ باکوورو ئۆرووپاینه‌ ژیواینێ باوه‌ڕێوه‌ ئه‌چیمنه‌یشانه‌ بیه‌ن و که‌سانێوه‌شان که‌ ده‌سگیر که‌ردێنێ به‌ردێنێشان ئیرله‌ندو ئیستای و که‌ردێنێشان که‌واو و وارده‌یشان واردێنێ!

جه‌ "جاوه‌ و ئه‌ندۆنیزیاچه‌نه"که‌ قه‌ذیم به‌ سه‌رزه‌مینو ئاڵه‌تی* مه‌شهوورێ بینێ،‌ ئینسان وارده‌ی پیسه‌و باوه‌ڕێوه‌ ئایینی باو بیه‌ن."لۆمۆمباردی دی پیگافتا" وه‌رده‌س و هه‌مڕاو زه‌ریاوانی ناماوه‌ر و لێکۆڵه‌رو گه‌وره‌و جیهانی(فێردیناند ماژێلان) ی بیه‌ن که‌ جه‌ کتێوۆ بیره‌وه‌ریه‌کانشه‌نه‌ مه‌نویسۆ:

"وه‌ختێو ڕێزدار ماژێلانشان گێرت،جه‌ژنیه‌شان گێرته‌ و به‌ جۆش و خرۆش و به‌زم و باده‌وه‌ و سه‌ما و هۆرپڕای که‌ردشان قۆروانی و واردشان".

هه‌رچن شه‌ڕ و ئینسان کۆشته‌ی دلێ ته‌مامۆ ئایینه‌کانو دۆنیاینه‌ ئاماژه‌ش په‌نه‌ کریان و کۆلو ئایینه‌کان چی باره‌وه‌ بنه‌مایوه‌ هامبه‌ششان هه‌ن؛به‌ڵام ئینسان وارده‌ی وه‌رو خاتروو خۆذای و دامنه‌و کۆلو دینه‌کانش پیس نه‌که‌رده‌ن و ته‌نیا و ته‌نیا کۆمه‌ڵێوه‌ ئاییینێ تایبه‌تێ هۆرزه‌ینێ به‌ هه‌رمانێ ئه‌چیمنێ.

 به‌ڵام ئینسان وه‌ری جه‌ گۆشه‌ و که‌نارو جیهانینه‌ ته‌نیا دلێ قه‌ومه‌ بێ که‌لتوور؛ بێ میژوو و  دڕنده‌کانه‌نه باو نه‌ویه‌ن و ده‌سه‌ڵاتو سه‌فه‌وی که‌ "په‌ره‌ په‌نه‌ ده‌رو ئایینو شێعه‌ی جه‌ ئێرانه‌نه‌" بیه‌نێ ئینسان وارده‌ی باو بیه‌ن.

ئینسان وارده‌ی جه‌ سه‌رده‌مو سه‌فه‌وینه‌ ئه‌مرێوه‌ ئایینی ئه‌ ژمێریه‌ینه‌ و کۆلو که‌سێوه‌ حه‌قو ئه‌ی هه‌رمانێشه‌ نه‌بیه‌ن و ته‌نیا جه‌ کۆشکو شاینه‌ و وه‌رو خاتره‌و ڕه‌زاو خوای و به‌ مه‌به‌ستوو به‌ شێعه‌ که‌رده‌و سۆنیه‌کان و غه‌یره‌ مۆسڵمانه‌کان لوان ڕاوه‌.

شاه‌ عه‌باس سه‌فه‌وی دلێ کۆشکو شایی وێشه‌نه‌ که‌سانێوه‌ش بار ئاردێ بینێ که‌ زینه‌، زینه‌ ئینسانشان هۆر تڵیشنان و وارده‌نشان!

نووسه‌ری ئێرانی"عه‌لی ئه‌کبه‌ری سه‌عیدی سیرجانی"که‌ کارش که‌رده‌ن سه‌رو میژوو ئێرانیوه‌ و جه‌ ئه‌وه‌ کۆڵیاکانشه‌نه‌ حه‌قایقێوه‌ ده‌ردناکێش ڕوو که‌ردێنێ،جه‌ شرۆڤۆ کتێوه‌که‌یشه‌نه‌(اتفاقیه‌)ۆیسه‌ مه‌نویسۆ:

<<شاه‌ ئیسماعیل سه‌فه‌وی ده‌ستێوه‌ ئینسان وه‌ر و جه‌لادێش بینێ که‌ نامێشان"چه‌گین"**بیه‌ن.

هه‌رمانه‌و چه‌گینه‌کان واردۆ ئینسانی بیه‌ن،به‌ بڕیارو شای و وه‌رو چه‌مانو شایوه‌ خه‌تا بارشان زینه‌ی زینه‌ هۆر تڵیشنان و وارده‌نشان.(یانی مجیه‌ینێ ملو سه‌ره‌و که‌سی به‌ذبه‌ختیه‌ره‌ و هه‌ر که‌سه‌و کۆتیه‌ جه‌ گۆشتو له‌شیشان که‌نه‌نوه‌ و وارده‌نشان ئا که‌سه‌ تا گیان جه‌ له‌ششه‌نه‌ به‌رشیه‌ن زه‌جر و ده‌رده‌ش کێشاینه‌).

به‌ واته‌و"رو‌ضه‌الصفویه‌"ی که‌ میژوو نووسو سه‌رده‌مو سه‌فه‌وی بیه‌ن:ئه‌ی جه‌لادێ سه‌ره‌تا ئالاتو ته‌ناسۆلی پیاکانشان به‌ قه‌په‌ قرتنه‌ینێ و قووتێشان ده‌ینێ ودماییچ تیکه‌ تیکه‌ باقیه‌و له‌شیشان که‌نه‌ن و واره‌یشان وارده‌ن.(کتێبو ژیانو شاه‌ عه‌باسی یه‌که‌می نویسیه‌و نه‌سرۆڵڵا فه‌لسه‌فی،به‌رگو دوه‌می،لاپه‌ڕۆ125).

شاه‌ ئیسماعیلی سه‌فه‌وی یه‌که‌م که‌ بنیاتگۆزارو سه‌فه‌ویه‌ی بیه‌ن،وه‌ختێوه‌ سه‌ر مه‌بنۆ سه‌رو شیبه‌ك خانی ئۆزبه‌کیه‌ره‌ و مه‌کشۆش،لاشه‌که‌یش مارۆ مۆزۆش دلێ سۆفیه‌کاش که‌ کۆلێشان زانای ئایینیێ و که‌سانێوه‌ ساحێو ڕایێ بینێ جه‌ ئایینه‌نه و هیچ که‌سشان چا ئینسان وه‌رانه‌ نه‌وینێ‌؛مواچۆ هه‌ر که‌س منش وه‌ش مه‌سیه‌و جه‌ گۆشتو ئه‌ی دۆژمه‌نییه‌ بوه‌رۆ،خواجه‌ مه‌حموود ساغه‌رچی که‌ وێش چاگه‌ بیه‌ن مه‌گێڵنۆوه‌ که‌؛شۆنه‌و بڕیارو شایره‌ ئه‌ی سۆفیێ به‌ چه‌شنێوه‌ مجیای ملو ته‌رمو شیبه‌ك خانیه‌ره‌ و هۆرشان تڵیشنا که سه‌رو وارده‌یش بی به‌ شه‌ڕشان و شمشێرشان کێشا ئۆ یۆترینی!"روضه‌الصفویه‌".

هه‌ر چی کتێوه‌نه‌ گێڵنه‌ی گێڵنۆڤه‌ که‌:تاتاو شاه‌ عه‌باسی گه‌وره‌ی که‌ وێش یۆ چا سۆفیه‌ به‌ ئیمانانه‌ بیه‌ن ڕۆیه‌ دلێ کوورێ زکرینه‌ مواچۆ به‌ سۆفیه‌کان که‌ ئگه‌ر که‌سیه‌ بی ئیمان گنۆ ده‌ستان چێشش چه‌نی مه‌که‌ردێ؟سۆفیه‌کێ به‌ الله الله جواو مه‌ذاوه‌ وارده‌یش،وارده‌یش به‌ زینه‌یی.

میژوو نویسه‌کێ مه‌گێڵناوه‌ که‌ سه‌رده‌مو ده‌سه‌ڵاتو سه‌فه‌وینه‌ ئه‌ی ئه‌شکه‌نچی ڕه‌واجشان بیه‌ن:زینه‌ زینه‌ پۆسو ئینسانه‌کانشان که‌نه‌ن و په‌ڕشان که‌رده‌ن سمه‌ری،جل و به‌رگو ئینسانه‌کانشان په‌ڕ که‌رده‌ن پاروت و ته‌قنه‌ینێشانوه‌،ئینسانه‌کێشان وستێنێ وه‌رو تووتان و تووتان واردێنێ،قرتنه‌و له‌شو ئینسانه‌کان تا به‌ر ئارده‌و چه‌مانشان،وسته‌و خه‌تاباران دلی ڕوه‌نی داخی و...؛.

شاردۆن،جیهان گێڵی فه‌رانسه‌وی گێڵنۆوه‌ که‌ ڕۆیه‌ چنگه‌ که‌سێ خه‌تابارێشان ئاردێبێنێ لاو شای تا به‌ شمشێر بنجه‌ناشانوه‌؛که‌سێوه‌ به‌ نامێ مۆحه‌مه‌د ته‌قی که‌ هه‌ساره‌ شناسو کۆشکی بیه‌ن به‌ خاترۆ ئانه‌یه‌ فره‌ مه‌ته‌رسۆ چه‌می وێش مه‌بینۆ تا چه‌مش نه‌گنۆ پا دڕنده‌ خۆییه‌و جه‌لاده‌کاو شای.

شای سه‌فه‌وی که‌ مه‌زانۆ پی کاریه‌ بڕیار مه‌ذۆ هه‌ر چاگه‌ هه‌ر دوێ چه‌مێ مۆحه‌مه‌د ته‌قی جه‌ کاسه‌نه‌ به‌ر مارا.

پیر قۆلی به‌گ،که‌سێوه‌ بیه‌ن که‌ شاه‌ عه‌باسی سه‌فه‌وی پیسه‌و سه‌فیری مه‌کیانۆش په‌ی ڕووسیه‌ی و وه‌ختیه‌ مه‌گێڵوه‌ په‌ی ئێرانی شا بڕیاره‌ مه‌ذۆ تا چه‌م و زوانش به‌ر ڕیشه‌که‌ن که‌را.

هه‌ر جه‌ سه‌رده‌مو سه‌فه‌وینه‌ هه‌ر جووتیارێوه‌ جه‌ یاساو حکوومه‌تی لاش دایا و سه‌رو زه‌مینه‌کاشوه‌ کارش نه‌که‌رده‌بۆ گێرته‌نشان و پارچه‌ پارچه‌شان که‌رده‌ن و لاشه‌که‌شان وسته‌ن وه‌رو تووته‌کاو شای که‌ ته‌نیا گۆشتو ئینسانیشان وارده‌ن.

به‌ هه‌ر حاڵ سه‌باره‌ت به‌ دڕنده‌یی ده‌سه‌ڵاتو سه‌فه‌وی و ده‌سه‌ڵاته‌کان ته‌ر،چێوی زیاته‌ر و فره‌ ته‌ر دلێ لاپه‌ڕه‌کاو میژوینه‌ وه‌ر چه‌م مه‌گنا و چانه‌ که‌ مه‌به‌ستو من ته‌نیا چه‌م ڤسته‌یوه‌ به‌ ئینسان وه‌ری جه‌ سه‌رده‌مو سه‌فه‌ویه‌کانه‌نه‌ بێ؛ واته‌یم کۆتا مه‌که‌رووه‌ و ئاواتۆ ژیانێوه‌ وه‌شیتان په‌ی موازوو.

چیر نویس:

*ئاڵه‌ت: چێویه‌ن که‌ مه‌که‌راش دلێ چاشتێ.

**چه‌گین: ئینسان زینه‌ وه‌ر.‌

 

 

سه‌رنجې

  • 1) سپاس

    Author: ارسلان کمانگر

    سپاس تا که رو پی تعصب و عه شق تا پی هه ورام وهه ورامی زوانا موفق بی

  • 2) .ئینسان وارده‌ی جه‌ سه‌رده‌مو ده‌سه‌ڵاتو سه‌فه‌ویه‌کان ـ ئێرانه‌نه‌

    Author: شاهو الوندی

    ده ستان وهش زه حمت تان کیشان پیبه رو پیش به ردو فه رهه نگو هورامی

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌