یانه‌ رؤچنه پیرشالیار"پیری نه‌مر"

پیرشالیار"پیری نه‌مر"

دەربارەو پیرشالیاری بیرو بۆچون و باوەڕو ئەفسانەی جۆراو جۆر هەن،کۆمەڵێ خەڵک ماچا یۆن جە ڕاویارەکا دینو پاکو زەردەشتی،کۆمەڵێ تەر ماچا جەدینو زەردەشتیۆ ئامان وموسڵمان بیەن،تاقمێ تەریچ ماجا ئی پیا گەورە بە ڕەچەڵەک عەرەبا و موسڵمان بیەن.بەهەر حاڵ پیرشالیار کارێگەریش بیەن سەرو ناوچەو هەورامانیوە تاکو ئیسەیچ یادش کەرمێوە.

پیرشالیار کێن:

پەی وەڵام دای ئی پرسیارێ پیوستما بە لێکۆڵینەوە وهەرمانکەردەی بە ئاوەزی ،زانستی  دور جە هەر جۆرە دەمارگیریێ هەن...ئیسە کە هەورامانی تەخت یاگێ پەیدا بییە و مەردەی ئی پیرینە ،گرد ساڵێ هەزاران خەڵک کێشۆ پەی لاو وێش پەی یاد کەردەیۆ پەیدابیە وزەماون کەردیش، ڕۆ چوارشەممەی هەفتەی دوەم و مانگەو ڕیبەندانی ،سەربارو وەرو واران و سەرداو سڵۆوەی خەڵکی وەردەم و یانە و هەزارساڵەو پیرشالیاری جەمێ با ، شادی ئاهەنگ و سەمای تایبەتی کەرا کە تایبەتا بە دینو زەردەشتی؛؛؛وەڵێ گرچێوی بزانمێ لێکدانەوەو یەرێ  پەی لوایا،کە بزانمێ پیرشالیار کێن ،وزمێ ڕووە:

یەکەم: پیرشالیار جە ڕوانگەو موسڵمانەکاوە:

گرد ساڵی خەڵکو هەورامانی یادو جەژنەو پیرشالیاری جەهەوراماننە کەراوە وەرو چەما مەلا ئاینیەکاوە،بەجۆرێ کە راو رەسمەکە شادی و هۆرپڕای و سەمای هەورامین یانی شیوازێ تایبەتی ئاینو زەردەشتین ،فرە جیاوازا جە ڕاو ڕەسمێ کە دینو ئیسلامینە هەن.هەرچن مەلا سونیەکێ و ئاخوندەکێ کەیفشا پی جەژنێ نمێ،بەلام هەمیشە تەقەلاشا دان کە سیمێوە ئیسلامیەش پۆ دیارەبۆ،پەوچی شەجەرەنامێوەشا پەی پیرشالیاری وەش کەردەن کە بنەچەش گێڵناوە پەی عەرەبی و موسڵمانی،بەپاو ئی شەجەرەنامەیە پیرشالیار نامێش( سەید مسەفا حسین) ئەشناسیا بە "پێش ئەڵڵا یار" کە بە "پیرشالیار"بەناوبانگا ساڵەو 479-561 کۆچی ژیوان،کوڕو سەید بابیل کوڕ و مەسوود کوڕو سڵێمان کورو فەزلوڵا کوڕ ومحمەدی کوڕوئیبراهیم ی کوڕو حسێنی کوڕو ئەحمەدی کوڕوعەلی کوڕو ئیمام جەعفەری سادق ی کوڕوئیمام محمەدی باقر کوڕو عەلی زەینلعابدین کوڕو حسێنی کوڕو ئیمامی عەلی بن تالبی و هاوسەرەکیش فاتمە ڕۆڵەو حەزرەتو محمەدی

ئی تاقمە ماجا پیرشالیار جەهەورامان پەیدابیەن ،بەلام ئەژدادش جە عەرەبسانو عراقۆ ئامێنێ پەی هەورامانی،وەخت و خەلیفەکا راشدینی ڕوەشا کەردێنە ئێگە...بێ گومان ئی شەجەرەنامە یاگێ گومان و شکێن ،تاومێ واچمێ تاشیان جەلایەنو کۆمەلێ مەلایاوە وەرو پەرژەوەنی وێشا،،ئنا هیچ بەڵگێوە مێژوییو زانستی نیا پەی سەلەمنای ئێ پەی لوایە

دوەم: پیرشالیار جەڕوانگەو خەڵک و هەورامانی  

ئارۆ خەڵکو هەورامانی تەختی پیرشالیاری بە موسڵمان منیارە،بەلام بە پێجەوانە و پەی لوای یەکەمی کە باسما کەرد،خەلکو هەورامانی ماجا پیرشالیار بەڕەگەز کوردا تاتەش نامێش (بابا خوادادات  baba xwadadat ) بیەن جە دینو زەردەشتیۆ ئامان سەرو ئاینو ئیسلامی،گردما مزانمێ هەورامان دماو چن سەد سالێ  وردە وردە موسلمانێ بێی ، پەی ئەشناسای پیری گەورەیشا و باوەڕ پەنەکەرەدیش کە موسڵمان بیەن ،وەختێ فرەش گەرک بیەن،شیوازو هەرمانو کارو ئەفسانە جۆراو جۆرەکا پیشالیاری، کە نەوە بەنەوە  وسینە بەسیەن نەقڵ بیەن مەنەنۆ دلێمانە،تا کاڵ بۆوە شیوازێ تەرو ڕوخسارێ تەر بدۆ بەویش،،وەر ئانەیە تائیسەیچ هەورامان پابەندو ئی شیوازە ویر کەردیۆو هەرمان وکارو پیرشالیارین کە  ئیسە ئینایمێ سەدەو 21 ی ،تاومێ نامێش بنیەمێ بە کۆمەڵگێوە نیۆلەتیک،کە پابەندو ژیانە قەدیمیەکە و زەمانو پیرشالیارین.

یەرەم:پیرشالیار جەڕوانگەی یەرەمۆ:

فرەو ڕوناکبیرو لێکٶڵەروە کوردەکێ بە شیوەی زانستی سەرو ژیانو پیرشالیاری هەرمانەشا کەردێنە،ماجا  زەردەشتین،جەراسیەنە سەردەمو پیرشالیارینە ئاینو ئیسلامی هەوراماننە ڕیشەش نەکوابێرەبەتەمامی،لایوە سەختو بەرز ،لاکەی تەرۆ دیفاعو کوردە زەردەشتیەکا وەرانوەرو عەرەبە موسڵامنەکا پاسەش کەرد تا ساڵەکا حەوت سەدی کۆچی خواینۆ ئینجا تاواشا  دەس گێرا ملو هەورامانیرە،،چەنی ئانەیچ خەلکو هەورامانی فرە دێر لوێ دلێ دینو ئیسلامی،وەرو ئانەی کۆمەڵی خەڵکی ڕادیکاڵ و وابەستە بە دینو زەردەشتیوە ،وەختێ لوێ دلێ ئیسلامی  تایبەتمەندیەکیشا چنی وێشا بەردێ تائیسەیچ یادشا کەراوە،هەرپاسە ئیسەیچ دلێ هەورامانینە چەندین خەلکی رادیکاڵی ئیسلامی هەن کە ئینکارو دینو باو باپیرانیشا کەران،

جەژنەو پیرشالیاری بەیادو ئادی کریوە،بە دەفەوگورانی واتەی و سەما و هۆرپڕای کوردەواری،ئی جۆرە شادیە فرە جیاوزا جە عیبادەت و مەراسیمە ئاینەیەکا ئیسلامی.هەرپاسە فرەو شێوازینە چەنی شادی وچەژنەکا میللەتا ئاریای  یەکانگیرێ باوە.لوای دلێ کۆڕو دەروێشا و تیخ وکارد دای وێ حاڵ کەردی دلێ دینو زەردەشتیو ئاریاو هیندەکانە سەرش هۆردان،دمای ئانەی فاڕیانۆ پەی دلێ ئاینو ئیسلامی و مۆرکێ ئیسلامیش هۆرگرتەن.هەرپاسە ئایر کەردەیۆ دلێ دینو زەردەشتینە بیەن،سەرتاو مەراسیمەکا بە ئایر کەردەیۆ دەسش پنە کەردەن،بەڵام دماو زیاتەر جە پەنجا سالان ئی ئایرە مەکریۆوە،ئادیچ بەهۆ کاریگەرو پێشەوایا ئیسلامیۆ کە ماجا ئایر کەردەیۆ گوناحا،

حاڵ کەردەی دلێ کٶڕو دەروێشانە بە قژێ درێژێوە کە ماجا (حەی اللە)یان (هواللە)،کارێشا سەرمێ کە ملا پلەو سەروەشی و بێ ئاگایی،ئی سەماو شایی عیبادەتیە جە دینەکا میترایی و زەردەشتینە بیەن،هەرپاسە نۆعە شەرابێسا نۆش کەردەن تا وەرانوەرو ئاهورایۆ مدراو سوپاسگوزارێ سروشتی وخوڵقێنەری کەرا

بەلام دلێ دینو ئیسلامینە ودینە سامیەکا تەری عیبادەت نەک بەشادیوسەرمەستی پەی سوپاسو خوڵقێنەری،بەپێچوانەوە بەگرەوایی و کڕنۆش بەردەی وێ تلنای سەروزەمینیرە بیەن.ئی دوە جۆرەیچە فرە جیاوازێنی.

واجەو "پیر" ی واچێ کوردیەنە پەی پێشەواو گەورەکا ئاینو زەردەشتی بەکار ئامان،بەلام شێخ و مەلا پەی پێشەواو گەورەکا ئاینو ئیسلامی بەکار ئامان،پیرەکێ ڕیبەرو دینو زەردەشتی بێنێ،سەرتاسەرو کوردستانی توشو کۆمەڵێ پیرا مەیمێ کە پێشەوای ئاینی بیێنێ،فرێشا دماو ئامای ئاینو ئیسلامی نامەکێشا فاڕیێنێ،پەی نمونەی "پیر بەهمەن" کریان بە "پیر محمەد".ئینەیچ دوێ مەبەستێسا بیێنێ.یەکەم وەرو ئانەی خەلکی تازە موسڵمان بیە بەهەمان شێوە ڕیز بنیارە پەی پیرەکاشا کە وەڵتەر بیەنشا.دوەمیچ تا بتاوا وەرهەڵسو تێکدای گۆڕەو پیرە مەردەکاشا گێرا،،سەرەراو ئینەی تاکو ئیسەیچ گۆڕەو کۆمەڵێ پیرا مەنێنە هەورامانەنە پێسە "پیرشالیاری" وە گۆڕەو ژمارێ تەریچ (نەودو نۆ پیرەی هەورامان) وەرجەم گنۆ ،پێسە گۆڕەو "پیر سەرو" یکە ئینا بەرزترین لوتەو کەشوو هەورامانیۆ.هەرپاسە گۆڕەو پیرشالیارە سیاوی ئینا قەراخ و دەگێنە ،یاگێ سەرنجین خەلکو هەورامانی پیرشالیارە سیاوی بە زەردەشتی منیارە و ئی پیرشالیاریچە بە موسڵمان.

چێگەنە سەرنج دەیمێ ڕەنگە"پیرشالیاری سەرەکی سیمبۆلێ بۆ پەیپیرشالیاری چەرمەی وسیاوی،جەزوانو زەردەشتینە ڕەنگەی سیاوە بەمانو گەورەی مەزنی مێ،پەی نمونەی(مەسحەفا ڕەش یانی کتێبی گەورە،،کوڕە ڕەش یانی کوڕی گەورە،ڕەشە با یانی وای بەقوەت و گەورە،کێوەڕەش،کەشی گەورە) ئێمە وینمێ خەلکو هەورامانی جیا جە پیرشالیاری ڕیزو تەقدیرشا پەی پیرشالیاری سیاوی نیانەرەو مەراسمو جەژنەیچشا پەی کەردەن کە موسڵمانیچ نەبیەن،هەرپاسە وینمێ جە کوردستانەنە چەندین گۆڕو مەزارگەو شیخ ومەشایخا هەن کە نیشانێ گەورەیشانە "شیخ ڕەش" کە کاریگەری دینو زەردەشتین مەنەن سەرو کۆمەڵگەو کوردسانیۆ،،هەرپاسە شاعیر گەورە قانیع ،پیرشالیارش بە زەردەشتی نامێ بەردەن.

جەژنەو پیرشالیاری:

نزیکەو هەزار ساڵا ویردەن ملو ژیانو پیرشالیارینە،تائیسەیچ ساڵانە ئی جەژنێ بەگا مارا بەبۆنە یادو پەیدا بیە ی و زەماوندکەردەی(ژەن ئاردەی) پیرەکەیشا،خەڵک و هەورامانی گر یاگێوە مەیا جەمێ با  (مەریوان ،پاوە.جوانڕۆ،سنە هەڵەبجە،دەگاکا دەوروبەریشۆ)،ڕووەکەرا هەورامانی تەخت و دەورو یانەو پیرشالیارینە شادی وەشی کەرا،سەردانو قەبرەکێش کەرا،چندین ئاهەنگێ تایبەتی بە پیرشالیاری  بەزوانی هەورامی بەجا مارا.

پیرشالیار دلێ ئەفسانە و بیرو باوەڕ وخەڵکینە:

بێشک پێرشالیار دلێ فکرو ئەندێشە و خەڵکو هەورامانینە پێسە داستانێ یان ئستورێ وە  شێوە زانای ژیانیش وەش کەردەن،جەدیدو هەورامیەکاوە پلەو پایێ بەرزش هەن کەسێ کە سیمبوڵ پاکی،ڕاسی،خاس واتەی و خاس کەردەی یش بیەن،تائیسە دلێ هەورامیەکانە بەدڵو بەگیان باوڕشا مەنەن بە بیر باوڕەکا پیرەکەیشا،

چێگەنە چن نمونێ وزمێ وەرو چەماتا: خەلکو هەورامانی گێڵناوە کە تاتەو پیرشالیاری (بابا خوادادات) ،کە بازرگانێ گەورە مەنتیقەی بیەن،پەی بازرگانی ڕوەکەرۆ بەغدا،بەلام بەدەسو حاکم و سەردەمی جەبەغدا بەبێ تاوان گێراشو وزاش زینان،و ماڵو دارایەکەیش زەوت کەرا،(ڕەنگە سەردەم و عەباسیەکانە بیەبۆ)،یەکسەر چنی وستەی زیندان و بابا خوادادات ی بومەلەرزێوە گەورە مدۆ دلێ شاری و نیمەیش ویران کەرۆ، لەرزەش هەر مەبڕیۆوە،ئیتر کاربەدەسێ جەمێ با ماجا ئی لەرزە چێشبی پەیدابی و هەر مەبڕیۆوە،ویرێ کەراوە ماجا ،هەڵبەت گوناحێ یان خەتێوە گەوریما کەردێنە پەوچی خوا پەنەما مرمانۆ،یەکسەر ماچا ئا پیا، کە بەبێ تاوان گرتەنما دیارا خاسو خوایە لۆدێ وەرش دەیدی.کەوەرش مدا ئیتر لەرزە مدرۆوە،ئیتر بابا خوادادات گێڵٶە هەورامان و ملۆ لاو گەورەتەرین پیر و هەورامانی کە نامیش "پیر سەرو" بۆ نامێ تەریچش هەنە" محمەد دیکڵە" یانی محمەدی دوەم یان محمەدێ تەر،پیر سەرو پایە بەرزترین پیرو هەورامانی بیەن جا سەردەمەنە،.زڵمـو عەرەبەکا وەرانوەر بابا خوادادات رەنگە تۆڵە سانێوە بیەبۆ جە سیماو هەورامیە زەردەشتیەکا وەختو ئامای موسڵمانەکا پەی گرتەی هەورامانی و وەڵا کەردیۆ دینو ئیسلامی،کەتا ئا وەختە کاریگەریش بەردەوام بیەن،

کەسایەتی و نامێ محمەد دیکڵەی ڕەنگە کەسایەتێێ ئەلتەرناتیڤ بیەبۆ کە هەورامیەکا نیابۆرە  پەی پیرەکاشا وەرانوەرو  محمەدو عەرەبەکا،یانی پلەو پایەو محمەد دیكڵەی جە فکرو هەورامیەکانە یاوان پلەو پایەو محمەد(د.خ).

وەختێ بابا خوادادات ملۆ لاو پیر سەروی ،مژدەو پەیدا بیەی ڕٶڵێوەش مدۆپەنە،بابا خوادادات بە فەرمانو پیر سەرو ی پەی ماوەو چل ڕوا جە ژەنەکێش دورگنۆوەو ملۆ دلێ مەڕێ گولانی چلێ کێشۆ(چلەخانە) هەلبەت ئی مەڕێ ئینا نزیکو گۆڕەو پیرشالیارینە.پی جۆرە دماو حەوت مانگا باباخوادادات  جە فەسڵو زمسانینە خوای گەورە ڕۆڵێش مدۆ پەنە نامیش منیۆ "شاڵیار" ،خەبەرو پەیدا بیەی شالیاری مدا بە پیر سەروی،ئادیچ یەکسەر دەسور مدۆ کە شادی و جەژنە کریۆ،،پی شێوە گرسالێ جە یەکەمین چوارشەممەو دوەم هەفتەو مانگەو ڕیبەندانی بەبۆنە ساڵ وەگەڕو پەیدابیەو پیرشالیاری جەژنو مەراسیم بەسیۆ.

موعجزەکا پیرشالیاری سەردەم و زاڕۆڵەیشەنە:

پیرشالیار زاڕۆڵەبۆ هەتیم گنۆ ئەداو تاتەش عەمرەوخوای کەرا،ئیتر گنۆ دەسو مامۆ و مامۆژەنێ،مامۆژەنیش فرە خراپ هەڵسوکەوتش چنی کەرۆ،هەرچی هەرمانێ قورسو ناڕەحەتێ یانەی با مدۆشاملو ئادیرە( شوانەێ لاو ئاژەڵی،هێزم ئاردەی،کشتوکاڵ و درەوە) ،شالیار گردو هەرمانەکاش بە ڕیکو پێکی بەجامارۆ ،بێ ئانەی هیچ ئاسەوارو مانیای یان پیس بیەی جلو بەرگیش پۆوە دیار بۆ،ئینەیچ بۆ یاگێ سەرنج سەرسۆڕمانو خەڵك و دەگێ،دمایی خەڵكو دەگێ ڕوێ پسو گێرا بزانا چی شالیار پێسەن،،،،تەماشە کەرا ویش ئینا بنە درەختێنە نیشتەنەرە لولێ مدۆ وەنە و مەیەکێش پەی ویشا لەوەڕیا ،چەولاوە تەوەر ویش دارێ بڕۆو لتێشا کەرۆ ،چیلاوە  پابێڵو خاکەناز بێ ئینەکەس دەسشا بدۆنە زەمین کاڵا..دمای کە ویرەگا وەختەن شالیار سوارو دارێ قایمی بۆ و گێڵۆوە پەی یانەی.

موعجزەکا پیرشالیاری سەردەمو هەرزەکارینە:

پیرشالیار سەردەمو گەنجی وهەرزەکارینە پێسە عارف و گەورە پێوە بەرگنێ،چاسەردەمنە پیرو هەجیجی مێ پەی دیدارو پیرشالیاری بەسواری هەژدیهای،کە خەبەر مدا بە پیرشالیاری ماچا پیر وهەجیجی تەشریفش ئاردەن ،جاوەختەنە خەریک و دیوار نیای یانەکەیش بۆ،یەکسەر ملۆ سەرو دیواریو بە قاچ چنی سوارو ولاخی بی و مدەیش وەنە،دیوار جمۆرە ملۆ پێوای پیرهەجیجیوە،کەیاو بەیۆترینی پیرشالیار فەرماوۆ سەرەم سۆڕ مەنەن کە بە هەژدیها تەشریفت ئاردەن پەی لایما،پیر هەجیج فەرماوۆ چینەی گەورەتەرو سەرسۆڕ ئاوەر تەر  ئانەن کە بەدیوار ئامانی پێشوازی من،، چونکە ئانە من سوارش بیەنا گیاندارا،بەلام تۆ گیانت وستەن بێ گیانێ و ئاردەنت جوڵە..

جەلێکدانەوەو ئی ئەفسانەیە تاومێ واچمێ پیرشالیار یاوان بە قوەتێ پەشتەو سروشتی کەهەرمانیش کەردێنە پیسە هەرمانەکا عیسا پێغەمەری(د.خ) کە گیاندار کەردەی بێ گیانێ بیەن،ئی شیوە کارزانیە ئەفسانە گەورەیی پیرشالیاری نیشانە مدۆ.

فەلسەفەو پیرشالیاری:

لاو خەڵکو هەورامانیۆ پیرشالیار یاوان بەپلێوە بەرزو عرفانیەتی کە فرە قینیش جە وێ پەرستی و من منی بیەن،پیر جە قۆناغو وێ پەستی و خودپەرستی دەبازبیەن ،هەمیشە دژبەرو ئانیشا مدران کە واچە و"من" یشا بەکار ئاوردەن،

پیرە پێوە هەورامانی حکایەتێ زەمانو زاڕۆڵەیی ویش گێڵنۆوە ،ماچۆ بەگولانەی چنی کۆمەلێ زاڕۆلا موشانی کەرێنمێ یۆ جەزاڕۆڵەکا ،دویەرێ جارێ واتش نۆرەو منا من من بەگەنا،یۆتەر جەزاڕۆلەکا واتش هەتیم مەگەر پیرشالیاری نەفارماوان کە واچە من من کەم دوبارە کەریۆ،،بەلا زاڕۆڵەکە گۆشش نەدانو هەم دیسان واتەنشۆ "نۆبەو منا  من" ئیتر شەوێ پیرشالیار ملۆ وەرمو زاڕۆڵەکەی پەنەش ماچۆ " ئەی من پنەم نەواتیدێ دورێ گندێ جە واچە ومن " ئیتر مشتە کۆڵێ مدۆ سەروشانەو کوڕيکەی وەرمەنە ،پیرە پیاکە واتش هەتا مەردەی سەروشانەو کوڕەکەی دروس ئایاگێ کە مشتەکۆڵەکێش دابێ وەنە ،ئیش کەرێ ..

جەنگ چنی نەفسی،جە ئەفسانە و پیر" بێ وەت "ینە:

لاو خەلک وهەورامانیۆ پیر سەرو کە پیری گەورە بیەن ،حەوت شاگردیش بیێنێ،پێسە "پیرشالیاری سیاو-پیرشالیاری چەرمە-پیر بنیامین-پیرهەجیج..کە دمایینو گردی  "پیر بێوەت" بیەن

بەپاو ئەفسانەکا "پیربێوەت"پیوە جوانخاس وباڵا بەرزو کەڵەگەتو بەقوەت بیەن،بە ڕاحەتی تەماماو ژەنا هەورامانی عاشقێ و ئەویندارێش بیێنێ،بەلام "پیر بێوەت" بێ ئانەی گۆش بدۆ بە هیچ ژەنێ هەردەم خەریکو خەڵوەت وچلە کێشتەی و تەقوێ بیەن،بەڵام ژەنێ عەودالەو "پیر بێوەتی" بۆ هەمیشە مێ دەورو خولشەر بەگرد جۆرە مەکرێ نزیکش گنۆوە،بەبێ ئانەی یەک دننە .مسقاڵێ جە بیرباوەرو پیربی وەتی کەم کەرۆ.بەلام فشارو ژەنەکەێ تامێ زیاد کەرۆ سەرو پیربێ وەتی،ئیتر پیر بێ وەت ناجار بۆبە کاردێ تێژە (گون وەتش) بڕۆو مددۆش بەژەنەکێ وپنەش ماچۆ:هاگێرە ئا تەسبێحا پەی تۆ...تۆ منت گەرەک نیەنا بەلام شۆنەو هەواو هەوەسو وێتەرە گێڵی..

گردما زانمێ بە هەورامی (وەت)یانی هێڵڵەگونێ و گون،،ئەندامو نێڕینەی،ئیتر وەرو ئانەی نامێ "پیر بێ وەتیش" انیان

ئی ئەفسانە پاکی بێگەردی پیرەکا هەورامانی مرمانۆ کە جەنگی دەرونین چنی هەواو نەفەسی،وێنەو حەزرەتو یوسفی،وەختە کارێنە پیرێ هەورامانی دەزگاو جنسی ویش بڕۆ،تەنیا بەخاترو ئیسپات کەردەی ئەوینداری خواپەرەستی 

پیرشالیاری شاعیر:

کۆمەلێ نوسەرێ و هەم خەڵکو هەورامانی یەقینێنێ کە پیرشالیار شاعیریچ بیەن،بەلام تائیسە هیچ شیعرێ پیرشالیاری نەکەوتێنە وەرو دەسی، ماچا ئاشیعرێ کە دەربارەو هێرشو عەرەبەکا پەی سەروهەورامانی هنەو پیرشالیارینە ،کەباس جە کاول کەردوە هەرامانیو کوردسانی کەرۆ،بەلام ئیسپاتیچ نەکریان کە هنەو پیرشالیاری بۆ.

ئینە تەرجەمەو شیعرەکێن"بەداخەوە مەتنە ئەسڵیەکەم نیا وەردەسەنە"

ئایرەکێ کوشێوە و ئایرگاکێ ویرانێ بیێ*********گەورەکێ ویشا شاراوە******کناجەو ژەنما بەدیل بریا***پیا ئازاو بەجەرگەکێما ونینە گەوزیێ***زۆرداراو عەرەبی ویرانشاکەرد جەپاڵنگان تا شارەزوور**

هەرپاسە شیعرەو " وەرێ وارۆ وەروە وەرێنە***وەرێسە پڕچیۆ چوار سەرێنە**کەرگەی سیاوە هێلە چەرمێنە**گۆزڵی مەڕیۆ دووە بەرێنە*** بە هنەو پیرشالیاری حساب کریۆ،کە کتێبو ماریفەت و پیرشالیارینە هەنە،

پیرشالیاری پزیشک:

پیرشالیار دەسێ بالاش بیەن جە پزیشکی و دەرمان کەردەینە ،چنی هەرمانەکا تەریش کارو پزیشکی و دەرمان گیایش کەردەن خەڵکو هەورامانی سودمەند بیەن چنەش،..خەلکو هەورامانی گێلناوە پادشێوە دورەولات ،ئەجۆم هیندستان بیەن،کناجەکێش نەوەشە گنۆ دکتۆر مەمەنۆ نەلۆ سەرش چارەسەرش نمێ،ئادیچ نامێ و شۆرەتو پیرشالیاری مژنەوۆ،ناچار بۆ بەویش کناجە نەوەشەکێشۆ مێ پەی هەورامانی خزمەتو پیرشالیاری،وەختێ پادشا یاوۆ لاو پیری حاڵو مەسەلەش پەی بەیان کەرۆ،و پەنەش ماچۆ ئەگەر ئی کناچێمە وەشەکەریۆ مارەش کەرو جەوێت.دماو ماوێ کەمی پیرشالیار چارەسەوو نەوەشیەکەو کناچێ پاشای کەرۆ ،،ئیتر دماتەر زەماوندە ش چنی کەرۆو مارۆش،گویا ڕۆ زەماوندەکێش هام کات بیەن بە ڕۆ پەیدابیەیەش،،تائیسەیچ یادوەریش کەرمێ

ئی ڕوایەتە پەنەما ماچۆ کە پیرشالیار گەورەترین پزیشکو ئازەمانیە بیەن،هەروەها زەماوند کەردەیش ماناو تازە بیەیۆ ژیانییش بەخشان،،

جەژنەو کۆمسای komsay:

جەژنەو کۆمسای یۆ تەرا جە جەژنە پیرۆزەکا پیرشالیاری کەتائیسەیچ جەهەورامانەنە ساڵانە یادش کریۆە.کە 45 ڕوێ دماو نەورۆزی ئەنجام دریۆ واتە 15 گوڵانی .کۆمسا ،،کۆم یانی کۆبیەیە بە دەسەجەمعی،کۆمەلێ ..سای یانی ساوای پۆرەو کەندەیۆ.ئی جەژنێ یان ڕاو رەسمە بریتین جە کۆبیەیەۆ خەڵکی دەورو تەوەنێ چەرمێنە کە ئیان نزیکو گٶرە پیرشالیاریو "چلەخانە"ینە،بەچیوی تیژ یان چەکوش  تەوەنەکێ مارا و ئینجا لکاناشۆ پۆرە بەنیاز حاسڵ کەردەی ئاچیوی کە وزاش دڵشاوە،

بەپاو ویرو خەڵکو هەورامانی ئی تەوەنێ پیرۆزەنە،چونەک ئینا نزیکو یانەو پیرشالیاریو چلەخانەینە،سەرسوڕمانیچ ئانەەن کە ئی تەوەنێ بەدریژایی ساڵێ فرە ڕەقەنە ،کەس نمەتاوٶ ماڕۆش ،تەنیا جە یادو کۆمساینە خەلک متاوۆ ماڕۆش،بەچەشنێ کە تەوەنەکێ گرسالێ وردەبۆ و کەمەبۆوە ،بەلام پەی سالێ داهاتووی پێسە ویش سەوزەبۆوەو مێوە یاگێ ویش،،یانی زیندێ بۆوەو زیادەکەرۆ....ئەگەر هەرکەسێ بە ئەنقەس گەرکش بۆ ئی تەونێ ماڕۆ غەیر ڕۆ کۆمسای ،ماجا توشو تاوانێ یان زەرەری مێ،،بەعزێ جار ماچا دەسو خەلکیش ڕەق کەردەنو دەسش جەهەرمانەکەوتەن.

پەی لەیەک دانەوەو ئی تەوەنێ کەژیۆوە پەنەما ماچۆ کەخەڵکو هەورامانی بەدریژایی مێژوی باوەڕشا بە ژیانەوەی بیەن دماو مەردەی، جە سروشتەنە،لایۆوە تەرۆ ئی جەژنێ وەهارەنە بەسیۆ ،،کە وەهاریچ ماناو ژیوایۆ سروشتین کە ئینسانیچ بەشێن جەسروشتی،هەرپاسە کە جەژنەو کۆمسای 45 ڕوێ دماو نەورۆزی کریۆ کە هامکاتا چنی جەژنەو نەورۆزو یەزیدیەکا ،کە یۆن جە ئاینە دیرینەکا کوردسانی،ئینەیچ پنەما ماچۆ کە ڕنگە رەگو ڕیشێ هاوبەش بیەبۆ بەینو زەردەشتیو یەزیدیەکانە،،

نیشانێ تەرو سروشتگەری جەهەورامانەنە:

 جەڕابردوونە ڕەنگەو (پەنجەرو بەرە )و گرد یانەکا هەورامانی (کەوە و سەوز) بیەن ،ڕەنگە ئیسە کەمێ ڕەنگێ تەریش تێکەڵێ بیێبا،وەر ئانەی ڕەنگەی کەوێ نیشانێ ئاوێ و ئاسمانی بیێنە و ڕەنگەی سەوزە نیشانێ وەهاریو ژیوایۆ سروشتی بیێنە،،

ئەفسانە و وەروەو حەسارو هەورامانی :

گێلانوە جە سەردەمانو زوی دەورو هەورامانیرە حەسارێشا وەش کەردەن ئیتر وەروە نەوارێنە دلێ ئی حەساریە،وەرو ئانەی خەلکو هەورامانی هەواڵو سەرداو سڵوەو زمسانیشا نەزانان،یانی دەور دەگێرە بەرو حەسارەکەی وەرو وارێنە بەلام دلێ دەگێ نەوارێنە؛یانی ئەلقێوە جەپاکی دەورو هەورامانیش دان ،خەڵكیچ بەراسی و پاکی ژیوان؛

رۆژگار مێو ملۆ ،سالان ویەرۆ،حاکمێ پەیدا بۆ جەهەورامانەنە،،فەرمان بەرکەرۆ کە: جیای باجو ماڵیاتی مشۆ هەرکەسێ یەک هێڵەم پەی بارۆ.گرکەس هێلێ مارۆ،وەرو دەمو حاکمینە هێلەکا منیارە ،دمای ماچۆ دەی هێڵەکا تێکەڵ کەردی.کەتێکەڵشا کەرا ،دماتەر حاکم ماچۆ دەی گرکەس هێڵەو ویش بەرۆوە!!!!! خەڵک نەما هێلە بەردەیۆ و ئیتر کەس نمەتاوۆ هێلەو وێش بشناسۆوە و بەرۆشۆ ،هەرکەس هێلەو یۆ تەری بەرۆوە پەی یانەی!!!!

پەی رۆی دماینی ،سەوای وینا وەروێ فرێ وارێنە دلێ حەسارو هەورامانی "ئیتر پەی جارێ تەری وەروە وراوە دلێ هەورامانی و سەرداو سڵوەو زیقەت دەسش پەنە کەردۆ،،ماچا چاڕوۆن تائیسە وەروەی فرێ وارۆ هەوراماننە،

ئی ئەفسانە نیشانێ پاکی و راسی هەورامیەکا نیشانە مدۆ کە هەمیشە ویشا دورگرتەن جەگونا‌حی..گردما ژنەینما کە ئەوسا هیڵە دزیەی چن گوناح بیەن،یان ئەگەر گەرگەو هامسیوە بێ یانەما هێلێ کەرۆ یەکسەر بەرمێشاوە پەی ساحیبیشا ماچمێ گوناحا،دیار ئا حاکمە گەرکش بیەن پێ جۆرە خەلکو هەورامانی توشو گوناحی کەرۆ جەڕاو تیکەڵ کەردەو هێلەکاشاوە،ئیتر ڕچەش ماران پەی کەردیۆ بەرەو گوناح کەردەی دلێ هەورانمانینە،ئامای ناڕەحەتی و سەردای.گردما زانمێ وەختێ ئادەمو حەوا دلێ بەهشتینە گوناحشا کەرد ئیتر ڕەوانەو سەرزەمینێ کریێ و ڕەنج و مەینەتو ناڕيحەتی ژیانی دەسش پەنەکەرد،،هەرپاسە دماو واردەی هێلەکا هەورامانیچەنە ڕەنج ومەینەتو ناڕەحەتی دەسش پنە کەردەن..

پیرۆزی و موبارەکی چواڕشەممەی:

جەژنەو پیرشالیاری ڕۆ چوارشەممەی دەس پەنەکەرۆ،هەرپاسە ڕۆ چوارشەممە سوری هەن کوردسانەنە،و جەژنەو چوارشەممە سوری دلێ یەزیدیەکانە کە دلێ راسەو مانگە چواری دەس پەنەکەرۆ،،کەئینە بناغێ مێژویش هەن دلێ کوردیەنە بەگشتی ،،هەرپاسە ژمارە چواریچ پیرۆزبیەن لاشاوە..

نامێ هەرەقەتینەو پیرشالیاری:

پیرشالیار کوڕو "بابا خوادادات"ی بیەن،وەپێش بینی کریۆ کە پیرشالیار نامێش "خوادادات" بیەبۆ،پیسە دیارێ خوای دابۆ بە تاتەیش...بابا جیا چانەی کە نامێ کەسایەتی ئاینی بیێنە،بەلام بەماناو تاتەی ،یان تاتەو تاتەی مێ،،پێسە نامەکا ئەبو بەکر ئەبو عەلی جە زوانو عەرەبینە..یانی بابا=ئەبو....بازێ کەسێ هەنێ کە واچەو شالیاری ماچا جە شەهریاری وە ئامان،ئینەیچ فرە دورەن جە ئەقڵو مەنتیقیوە،چونکە شالیار پیێوە فەقیرو چلەکێش بییەن،بەلام شەهریار یانی پادشا وکەسێ دۆڵەمەند...

کریۆ واچمێ واجەو شاڵیار ی جە هەردوی  واچا  -شاڵ +یار ی وەئامان.....واچەو شاڵی کە ماناو بێبین مدۆ ،،جەدیرزەمانۆ دلێ ئاینو بودیەکانە بیەن،هەر ڕەنگێ پلەو پاێوەش نیشانەدان،دماتەر دلێ کۆنفۆو کاراتەکانە ڕەنگش دانۆ..هەرپاسە دلێ ئاینو زەردەشتینە  شاڵو گرێ بەستەی باوبیەن کە بیبینشا بەستەن بە یەرێ لکێ ماناو "ویری خاس "گوفتاری خاس"کردەوەی خاس"بیەن،تائیسەیچ ئی شێوە بیبن بەستەی دلێمانە هەن..کەواتە شاڵ یانی بیبین..

"یار" بەماناو یاوەری،،یان هێزو توانا،واچەو یاری جەزەمانو  پەیدابیەی جولانەوەو یارسانەکاوە هەن دلێمانە ،پێ شێوە متاومێ واچمێ پیشالیار پیرێ بیەن ئیزنەو و تواناو بەستەی شالیش بیەن پلە وپایەو ئوستادی ئاینیش بەدەس ئاوردەن، کەواتە شالیار پلەو پاێێ دینێ بیەن هەرکەسی بەدەس ئاردەبۆ ئی لەقەبشە دریان پنە،وەروئانەی چندین شالیارێ بێنێ جەهورامانەنە،کە وەڵتەر باسما کەردێنێ،وە ئی پیرشالیارە کە کوڕۆ بابا خواداداتی بیەن گەورەترین و دماین ترین پیرشالیار بیەن؛؛؛

مەردەی پیرشالیاری:

بەپاو گێڵنایۆ خەڵکو هەورامانی پیرشالیار حەوت کوڕێش بێنێ،کە گردشا بەهەرزەکاریو تافو لاوینە مەردێنێ ،،پیجۆرە نەوەو پیرشالیاری بڕیانۆ و کۆتاش ئامان،مەردەی ڕۆلەکا پیرشالیاری بەماناو نەمەنەی دین و نەسل و زەردەشتەیکامێ

وە نامێ " بابا و پیری "نەمەنە دلێمانە،دینی تازە وئیسلامی یاگیش گرتەنۆ،سەربارو ئانەی یادو پیرشالیاری هەرمەنەن جە لاو هەورامیەکا وە هەرچەن بە قاڵبێ ئیسلامیانە یادەکەیش بەرا ڕاوە جەزەردەشتی دورشا وستەنۆ..بەڵام هیشتای زیندەنو بەردەومیش دریان پنە..

هەرپاسە پیرشالیار وەلێ وەفاتیشەنە پێشبینی ئامای ئیسلامیش کەردەن پەی هەورامانی وتائیسەیچ شیعرەکێش ئینا سەرو زوانو خەلکیوە کە ماچۆ..وەرێ وارۆنە وەروە وەرێنە****وەرێسەپڕچیۆ چوار سەرێنە**..

ئی شیعرێ ئیسپاتش کەرۆ کە پیرشالیار هەورامێ بیەن و قینیش ئامێنە کە دینو زەردەشتی دلێنە ملۆ بەدەسو عەرەبەکا و ئاینو ئیسلامی یاگیش گێرۆوە..

مەولانا گوشایش و دوبەرەکی دلێ هەورامیەکا:

هەورامیەکێ گێڵناوە کە مەلێوە بەنامێ مەولانا گوشایشی پەیدابۆ جەساڵەکا(600-700) زاینینە، کوڕ و پیرمحەمدی هەورامی بیەن،گەرەکش بۆ ئاینو ئیسلامی بارۆ دلێ هەورامیەکا ،پی جۆرە دەروازەکا والا کەرۆ پەی لەشکرو ئیسلامی(گوشایش یانی کەردەیۆ دەروازەکا)،چێ وەختەنە ناکۆکی دوبەرەکی دلێ هەورامیەکانە سەرهۆر مدۆ ،چونکە  فرێشا مەبا بەئیسلامێ و هەر سەرو دینو باوباپیراشاوە مەناوە.وە قینیشاگنۆ جەمەلا گوشایشی ،بەجۆرێ نازنام و "مەولانا گوشایشي کۆر"یش پۆوە منیا.چونکە بەبیروباوەڕو هەورامیەکا ئی مەلا کۆربیەن پەوچی گەرکش بیەن خەڵکی ڕووە سەرگەردانی کۆری بەرۆ..

قورونێ یان ماریفەتو پیری:

ماریفەتو پیرشالیاری کتێبێ کۆنو پیرشالیارین کە بەزوانی هەورامی کۆن نوسیانۆ ، کتێبێ پیرۆز  بیەن لاو هەورامی و زەردەشتیەکاوە،،کۆمەلێ جەپیا پیرەکا هەورامانی نیشارە و باسو ویەردەوبەسەرهات و زەمانو زوی کەرا مەیا سەرو باسو قورئانی و کتێبو ماریفەتی،،یۆ جەپیرکا ماچۆ ئەری ماریفەت قەدیما یان قورونێ،،یۆتەر جوابش مدۆوە ماچۆ ماریفەت قەدیما و خاستەریچا ،،قورۆنێ هیزی گوشایشەکۆری ئاردەن هەورامان،

"پیر" پێسە سیستەمی جەهەورامانەنە:

زاناما کە پیر گەورەپیاو ئاینی بیەن جەهەورامانەنە،وەنامیچشا تائیسە مەنێنە دلێمانە و یادشا کەرمێ، پێسە پیرشالیاری ،وەئاماژەیچ کەرۆ کە نەبینێ بەئیسلامێ چونکە نامێ پیای گەوری ئاینی جەئیسلامەنە "شێخ و مەلاو ...سەید...هتد بیەن..

نویستەی: شێرکۆ جیهانی

هۆرگێلنای بەدەسکاریۆ: دکتۆر ناجح حمەگوڵپی 5/2/2012 هەڵەبجە

 

سه‌رنجې

  • 1) سه‌رنامه‌ش نیا

    Author: شاهؤ كولبى

    ده ست وه ش كاك دكتؤر هيوام سه ركه و ته يتا

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌