یانه‌ رؤچنه فورمالیسمی تازه‌( نیو فورمالیسم ) ـ گردو به‌شه‌کا

فورمالیسمی تازه‌( نیو فورمالیسم ) ـ گردو به‌شه‌کا

به‌ قافیه‌ و فورمی دیاریۆ شېعره‌ مشیؤ جه‌ نؤۉه‌ بایه‌خ پېدا که‌رؤۉه

جه‌ بیل کؤیله‌، پ 1968، پرؤفسؤرو ئه‌ده‌بیاتی ئینگلیزی، Salem State College

دلې شېعرې جدیې ئه‌مریکایه‌نه‌ و چی ده‌یه‌ دماینانه‌ مه‌یلېۉی تازه‌ په‌ی قافیه‌ و فورمی دیاری گنؤ ۉه‌رو چه‌ما. دلې ئانه‌یه‌نه‌ که‌ جونبشو فورمالیسمی تازه‌یش ماچا، به‌شه‌ر دیمو جه‌برگه‌رایی ۉیرو مودېرنیته‌یش دان ۉه‌رو سه‌رنجی، و په‌ی نمونه‌ی ده‌رکو شېعره‌ی ئازادېش پېسه‌ نیازېۉی تارېخی به‌رده‌نه‌نه‌ چېرو سوالی.

وه‌ختېۉ ئا شاعېره‌ ئه‌مریکایې ۉه‌سېنه‌ دلې مېدانو هه‌رمانا شېعرې تا گیانی تازه‌ که‌راناۉه‌ دلې فورمه‌ قه‌دیمیه‌کا و گېڵاۉه‌ په‌ی لا ڕیشه‌و شېعرې، ئینه‌یچشه‌ چه‌نه‌ بیه‌ن که‌ یؤ ئاگاهانه‌ وېش نزیکو واری ـ کؤلتوری مه‌ردمی که‌رده‌نۆ. په‌ی نمونه‌ی دلې موزیکو هیپ هؤپیه‌نه‌ قافیې و وه‌زنه‌ و که‌ره‌سه‌ هونه‌ریه‌کې به‌ تېژی ملای ملا ۉه‌رۆ. چه‌نی کوشش په‌ی بازسازی فرېۉ جه‌ زانست  و لمه‌( تاکتیک) فه‌رامؤش کریاکا، دلې فورمالیسمی تازه‌یه‌نه‌ ئامێنې سه‌رو ئانه‌یه‌ تا فرېۉ جه‌ شاعېرا که‌ دلې پاک و پیس که‌رده‌ی مودرنیسمیه‌نه‌ ۉزیێۉه‌ لا و فه‌رامؤشې کریێ دوباره‌ باراۉه‌ روه‌و و بشناسناۉه‌.

په‌ی فره‌و ئه‌ده‌بیات مه‌یلۆمه‌ندا ته‌مام ڕؤشنا که‌ مودېرنیسم، چه‌نی زؤڵه‌ نکبه‌ته‌ پؤستمودېرنیسمه‌که‌یش، تا ڕادېۉی فره‌  بیې به‌ بایسو ۉېران که‌رده‌ی شېعره‌و وه‌رئاۉای. فره‌و ئانیشا که‌ ئه‌ده‌بیات مواناۉه‌ و ئجؤ ئی وه‌زعې مه‌پېکؤشا، راس و ساده‌ هنو ئانه‌یه‌نه‌ که‌ ئادې مه‌یلۆمه‌ندې چۉېۉته‌ر و  فره‌ مه‌ردمیته‌ریه‌نې تا شېعره‌. هه‌ر چند ئادې جه‌ گرد نه‌سڵېۉی فره‌ته‌ر شېعرې(لیریک) نۉیسیێ و تازې کۆتې ۉه‌رو ده‌سیشا( چون فرېشا موچه‌ بگیرې دۆڵه‌تانې). ئانه‌ که‌ بازېۉ جه‌ مودېرنیستا و پؤست مودېرنیستا که‌رده‌ن و هؤ که‌م مه‌یلی به‌ شېعرا ئارؤی منیا ملو ئانه‌یه‌ که‌ شېعره‌ هه‌رگیز فورمېۉی هؤنه‌ری مه‌ردمیه‌ نه‌بیه‌نه‌، وېش مه‌گېرؤ. یؤ سه‌رڕاس گنؤۉه‌ ۉیرو نۉیسه‌را پېسه‌ (Alfred Lord Tennyson, Robert -)و یا (Hjalmar Gullberg-شاعېرې( که‌ به‌رده‌ۉامی وه‌شه‌سیایی ئیسه‌یچشا دلې مه‌ردمیه‌نه‌ و چا بانه‌ پان و به‌رینه‌نه‌، گېڵؤۉه‌ په‌ی مه‌یلو و هه‌مه‌گانی مه‌ردمی ئه‌ۉه‌وه‌نی و هه‌رپاسه‌ عه‌لاقه‌و تاقېقکارا دانشی ئه‌ده‌بی به‌ شېعرې. ئینه‌ چېشا که‌ روه‌ش دێنه‌ و کارېۉش که‌رده‌ن تا ‌ فره‌و وانه‌را بیاۉا پا باۉه‌ڕیه‌ که‌ شېعره‌ی هام چه‌رخه‌ هیچش نیا که‌ ۉاچؤشا په‌نه‌؟ جوابې فرېنې په‌ی ئی په‌رسې. من چی ۉه‌ره‌نه‌ بازېۉ چانیشا پېسه‌ ده‌سپه‌نه‌که‌ردېۉی  ۉزو ۉه‌رو باسی.

شېعرېۉه‌ که‌ وېش وېش ۉسته‌نۆ لا

شېعره‌ فره‌ته‌ر و فره‌ته‌ر بیېنه‌ به‌ چېۉېۉ په‌ی دانشگاییا، که‌سانېۉی که‌ دانشی ئه‌ده‌بی تایبه‌تشا هه‌ن، که‌سانېۉ که‌ جه‌ هه‌مان کاته‌نه‌ ره‌خنه‌گرېنې و که‌سانېۉ که‌ پا بؤنۆ ئه‌رزش فره‌ته‌ر په‌ی ئا شېعرا منیاره‌ که‌ ڕا مدا تا جه‌ مېدانه‌ تیؤریانه‌ له‌یه‌کې بدریاۉه‌. ئینه‌ مه‌یلېۉا که‌ به‌ شېۉېۉی ڕؤشن جه‌ مؤدېرنیسمۆ به‌ر ئامان و ژیۉان. ئا گرده‌ مه‌دره‌سې و جؤنبشې که‌ باوشه‌و مؤدېرنیسمیه‌نه‌ یاۉێنې په‌نه‌، ئانې که‌ هه‌رکام چه‌نی ئانه‌یه‌ که‌ ناته‌مامېنې  که‌سې ئیماندارې وېشا هه‌نېشا، به‌ڵام پاسه‌ که‌ یؤ ته‌مادار بیه‌ن، نه‌تاۉانشا، جه‌ راو ئه‌رمانای چند گونه‌یی وانه‌رې تازې په‌ی وېشا کېشا و جه‌ پاڵشه‌نه‌ به‌ وه‌شکه‌رده‌ی ئی باۉه‌ریه‌ که‌ شېعره‌ ته‌نیا هنه‌و بازنه‌هایېۉی هه‌ر فره ته‌نگې و گؤلانې و نزیک به‌ مه‌رموزیه‌نې، وانه‌رېشا ته‌رسنێنې و دورې ۉستېنېۉه‌. هه‌رپاسه‌ دلې مه‌ردمیه‌نه‌ باۉه‌رېۉی یه‌کجار ۉه‌ڵا و به‌رین هه‌ن که‌ گرد چېۉ متاۉؤ شېعره‌ بؤ و گرد که‌س متاۉؤ شېعرې بنۉیسؤ، چېۉېۉ که‌ فرېش ۉسېنې سه‌رو ئا باۉه‌ریه‌ تا شېعرې به‌ جؤره‌ شؤخیېۉه‌ی قه‌ڵبه‌ی ئه‌ده‌بیه‌ بنیاره‌.

ئه‌ر شېعرېۉه‌و وه‌ڵې شکوفایی و سه‌رکۆته‌ی مؤدېرنیسمی چه‌نی شېعرېۉه‌و ساڵه‌و 2003 بنیه‌یمې ۉه‌راۉه‌رو یؤیۆ! جیاۉازی فره‌ ۉه‌ره‌چه‌م و دیاری، نه‌بیه‌ی وه‌زن و قافیه‌و ئی دماینېشانه‌. لا به‌رده‌ی ئی دۉه‌ که‌رسه‌ هؤنه‌ریه‌ عاقبه‌تی ۉېرانکه‌رش بیه‌ن: لا نه‌سڵه‌ وه‌ۉه‌ڵیناۉه‌ وه‌زنه‌ یؤ چا تایبه‌ت مه‌ندیه‌ گرنگا بې که‌ شېعرې جه‌ نه‌سرې جیا که‌رېۉه‌. ئارؤ هه‌ر فره‌ سه‌ختا ۉاچی که‌، چی شېعرېۉه‌ که‌ پېسه‌ شېعرې ئازادې نۉیسیێنه‌، شېعره‌نه‌ و تیکه‌ نه‌سرېۉ نیا که‌ لای چه‌پش(جه‌ ئینگلیزیه‌که‌نه‌ ؛ نۉیسیان راسش ـ سیامه‌ند) لار و وېرا. گرنگته‌ر جه‌ گم که‌رده‌ی ئی مانێ فۆتیای زه‌ریفکاریه‌ هؤنه‌ریه‌کان. شېۉه‌و وه‌زنې به‌شېۉو فره‌و هه‌رمانه‌و موزیکو شېعرې که‌رې و درؤس به‌ به‌ بؤنه‌و وه‌ش ئاهه‌نگیشۆ، که‌ره‌سېۉی هه‌ره‌ گرنگ بې په‌ی ئانه‌یه‌ ۉیرېۉی وه‌ش فرموله‌ کریا جه‌ شېعرېۉه‌نه‌ بتاۉؤ بؤ به‌ به‌شېۉ جه‌ ئاگایی هه‌مه‌گانی.

ئارؤ جه‌مېۉی رو به‌ په‌ره‌ جه‌ شاعېرا و ره‌خنه‌گېرا جه‌ وه‌رئاۉانه‌، ئه‌غڵه‌ب به‌ بې هیچ پېۉه‌نیېۉ چه‌نی یؤی، پا باۉه‌ریه‌ یاۉێنې که‌ هه‌م په‌ی شېعرې و هه‌م په‌ی وانه‌ری، وه‌زن‌ و قافیه‌ که‌ره‌سې ئه‌ۉیسېنې و په‌ی زیندۆ که‌رده‌یشا خه‌ریکې مؤبارزه‌یه‌نې. جه‌( یؤ ئېس ئا)نه‌، که‌ مه‌مله‌که‌تو مؤدېرنیسته‌ دیاریا پېسه‌( ت. س ئېیلؤت، ئېزرا پاوند، واللایس ستیۉېنس هه‌ر پاسه‌ دژمه‌نی قه‌دیمی شېعرې بېنیێ ویلیام کارلؤس ویلیام)یا، ئی زیندۆ که‌رده‌یه‌ روه‌ش دێنه‌ و به‌ تایبه‌ت دلې ئانه‌یه‌نه‌ که‌ ماچاش  فؤرمالیزمی تازه‌ و یا جؤنبشو ۉه‌رۉه‌ڵایی شېعرې، ئامانه‌نه‌ دی. چېۉی هامبه‌ش لا گردو شاعېرا دلې ئا جؤمبشیه‌نه‌ ئیمان پانه‌یه‌نه‌ که‌ شېعره‌ی کلاسیکه‌ مه‌بؤ وزیؤۉه‌ لا، چون هه‌ڵای قابل مه‌سره‌فه‌نه‌، فرېشا چانیشانه‌ ۉاچا که‌ مه‌کریؤ یاگېش گیریؤۉه‌. ئا جؤنبشه‌ ره‌خنه‌ی سه‌نگینش جه‌ دیمو جه‌برگه‌رایی ۉیرو مؤدېرنیته‌یا که‌یېۉ که‌ فاڕیایا، چانیشا پېسه‌ سه‌رهؤردای شېعرې ئازادې چون ئه‌ۉیسېۉی تاریخی ته‌ماشه‌ که‌رؤ.

فؤرمالیزمی تازه‌ ڕو به‌ ۉه‌ر رؤشد که‌رؤ

فؤرمالیزمی تازه‌ جه‌ ئه‌ۉه‌ڵۆ جؤنبشېۉی سازمان دریا نه‌بې، ته‌نیا جه‌مېۉ جه‌ شاعېره‌ جوانا بېنې که‌ چیلا و چۆلا مه‌مله‌که‌تیۆ  هه‌مشان چه‌نی یؤترینی هه‌رمانه‌ که‌رېنې، گاهه‌ن بې ئانه‌یه‌ ئاگاشا جه‌ بیه‌ی هه‌نترینیچ بؤ. که‌ییېۉ که‌ ئی شاعېرې جه‌ ساڵه‌کا 1970 ده‌سشا که‌رد به‌ نۉیسه‌ی شېعرا(لیریک)، شېعره‌ی بینیێ(کلاسیکه‌ـ نا ئازاده‌) تا ئه‌ندازېۉی فره‌ جه‌ مڵک و مه‌زراو شېعر و شاعریه‌نه‌ روتیێ بېۉه‌. ئه‌ڵبه‌ت James Merrill, Richard Wilbur, Anthony Hecht  و ئؤ شاعېره‌ یاگه‌ کۆته‌کې شېعرې به‌ وه‌زن و قافیۆ نۉیسېنې. دلې شاعېرا دمابه‌رو مؤدېرنیسمیه‌نه‌ که‌ چا وه‌ختانه‌ هه‌رمانه‌ که‌رېنې، تکنیکه‌ سؤننه‌تیه‌کې جیای ئانه‌یه‌ پېسه‌ ئیمکاناتی  ته‌ماشه‌ کرېا ‌ به‌ پېچه‌ۉانۆ پېسه‌ گرفتا دریېنې ۉه‌رو چه‌ما. ئانه‌ که‌ برېۉ شاعېرې قه‌دیمیې یو ئێس ئای(ئه‌مریکا) چه‌نی بازېۉته‌ر جه‌ به‌شه‌ جؤراوجؤره‌ ئینگلیسی زۉانه‌کاـ لانی که‌م جه‌ جه‌زیره‌کا به‌ریتانیایه‌نه‌ـ  پێ گېرېنېره‌ و هه‌ڵای سه‌رو به‌ کار ئارده‌ی وه‌زن و قافیه‌ی ئینکاریې که‌رېنې، به‌ یه‌کجار نامؤدېرنې، و هه‌ر پا ئه‌ندازه‌ ناهه‌ماهه‌نگې چه‌نی باۉه‌ر به‌ پېشره‌فتو ئامریکای و دؤگمو مؤدېرنیته‌ی درېنې قه‌ڵه‌م.

مه‌کریؤ که‌ ده‌قېق ۉاچی فؤرمالیسمی تازه‌ که‌ی ده‌سش په‌نه‌ که‌رد، به‌ڵام ساڵه‌و1979 ئه‌ۉه‌ڵ کتېبېۉ جه‌ نۉیسه‌رېۉی زیانه‌ که‌ دلې جؤنبشه‌که‌یه‌نه‌ بی به‌ سنتراڵ.   من ۉیرو(  Timothy Steeles Uncertainties and Rest  ) که‌روۆ که‌ که‌یېۉ په‌ی ئه‌ۉه‌ڵ جاری ۉه‌ڵا کریاۉه‌ به‌ ته‌ۉانمه‌ندته‌رین شېۉېۉ که‌ ۉیرش چۆ که‌ریۆ ۉه‌راۉه‌رو فره‌و به‌رهه‌ما‌ دلې ئاوه‌ختو شېعرا ئه‌مریکایه‌نه‌ مدرا. ده‌سه‌ڵاتی تیکنیکی ستیله‌ی تیباتمه‌ندی هه‌ره‌ دیاری کتېبه‌که‌ی بې، ئه‌ندا هیچو هه‌رمانه‌ شېعریه‌کېش چه‌نی باۉو رؤی نه‌بې. به‌ شېعرې ده‌نگ ئارامې، ۉیرئامېتې و ئه‌غڵه‌ب که‌شاۉه‌ی(که‌شف) تازۆ، (Uncertainties and Rest )نیشانېۉه‌ی سه‌ره‌تاییه‌ بې په‌ی ئانه‌یه‌ برمانؤ که‌ پیرؤزی مؤدېرنیسمی ناته‌ماما. فره‌و شاعېرا دلې فؤرمالیسمی تازه‌ی جه‌ ساڵه‌کا 1980یه‌نه‌ ئه‌ۉه‌ڵ به‌رهه‌مې وېشا دێشا به‌ر. 1982 (Brad Leithauser  ) شاعېر و رؤمان نۉیس (  Hundreds of Fireflies ) ۉه‌ڵا که‌ردۆ، و ساڵه‌و 1985 هامسه‌ره‌و(Leithauser )ی، (Leithauser )، (Henry Purcel in Japan. )ش دابه‌ر. (Charles Martin )، که‌ چه‌نی زه‌مانی بی به‌ یؤ جه‌ ته‌رگؤمانه‌ گۆره‌کا جؤنبشی، ئه‌ۉه‌ڵ کتېبو وېش(Steal the Bacon )ش جه‌ 1987ـه‌نه‌ ۉه‌ڵا که‌ردۆ. (Gjertrud Schnackenberg)، یؤ جه‌ ئه‌ندامه‌ هه‌ره‌ به‌هره‌داره‌کا جؤنبشی، ئه‌ۉه‌ڵ به‌رهه‌مو وېش(   Portraits and Elegies) جه‌ 1982 ـه‌نه‌ دابه‌ر، به‌ڵام ئاده‌ ورده‌ ورده‌ی جه‌ سه‌ختگیری وېش سه‌رو وه‌زنې که‌م که‌ردۆ و ڕاش نه‌دا شېعرېش جه‌ گؤڵچنو فؤرمالیسمی تازه‌یه‌نه‌ چاپې کریا.

دانا گیویا

گرنگته‌رین کاری نؤبه‌ر جه‌ سه‌ره‌تاو جؤنبشی فؤرمالیستی تازه‌یۆ جه‌مه‌ شېعریه‌کې(Dana Gioia)به‌ نامې(Daily Horoscope) جه‌ 1986 ـه‌نه‌ بې. گیؤیا که‌ بی به‌ چاره‌ی(میاچه‌ما) کرېڵی جؤنبشه‌که‌ی، ماسته‌رو ئه‌ده‌بتاتیش(Komparativ litteratur)جه‌ دانشگاو هارواردیه‌نه‌ گرت، به‌ڵام دماته‌ر ڕاش فاڕا و شؤنه‌و ده‌رس وه‌نه‌ی جه‌(Stanford Business School) ـه‌نه‌ جه‌ سه‌نعه‌ت و بازرگانیه‌نه‌ ده‌سش که‌رد به‌ هه‌رمانه‌. که‌یېۉ (Daily Horoscope) ۉه‌ڵا کریاۉه‌ ئاد جه‌ پېۉه‌نی چه‌نی شېعرېنه‌ هه‌رمانېۉه‌ی ناباۉه‌ پېسه‌ یاگه‌دارو مؤدیر عامڵو(General Foods Corporation)ی بې. چاگه‌ په‌نج ساڵېته‌ر مه‌ن، ئیجا جه‌ ساڵه‌و 1991 گېڵاۉه‌ په‌ی لا ریشه‌ ئه‌ده‌بیه‌کا وېش و پېسه‌ سه‌رده‌بیرو رؤنامه‌ی   و نۉیسه‌نده‌ی سه‌ر به‌ۉې به‌ ته‌مام وه‌خت ده‌سش که‌رد به‌ هه‌رمانه‌. گیؤیا 2003 لا دۆڵه‌تیۆ پېسه‌ ۉه‌رپه‌رسو(The National Endowment for the Arts)، که‌ گرنگته‌رین سازمانی دۆڵه‌تی په‌ی په‌رۉه‌رشی هؤنه‌ری بې، دیاری کریا. جیا جه‌ دمایین که‌شکؤڵو شېعراش(Gods of Winter (1991)) و هه‌رپاسه‌ ئی دمایینه(Interrogations at Noon (2001))‌که‌ (American Book Award) خه‌ڵات که‌رد ـ گیویای ته‌رگؤمې، گؤڵچنې ئه‌ده‌بیې، شېعرې ئؤپرا(Nosferatuـ2001)یش ۉه‌ڵێ که‌ردېنێ. ئاد هه‌ر جه‌(Daily Horoscope) ـه‌نه‌ ده‌نگش یاۉا و گیرا بې: چاگه‌ موزیکېۉ بې که‌ ئادی جه‌ هامکاره‌ هام ته‌مه‌نه‌کاش جیا که‌رېۉه‌. شېعره‌و(The Country Wife) درؤس ئا تایبه‌تمه‌ندیېشه‌ هه‌نې:

 

She makes her way through the dark trees Down to the lake to be alone.
Following their voices on the breeze,
She makes her way. Through the dark trees The distant stars are all she sees.
They cannot light the way she´s gone.
She makes her way through the dark trees Down to the lake to be alone.

The night reflected on the lake, The fire of stars changed into water. She cannot see the winds that break The night reflected on the lake
But knows they motion for her sake.
These are the choices they have brought her: The night reflected on the lake, The fire of stars changed into water.

چېگه‌نه‌ گیؤیا فؤرمېۉی پېچیای فه‌رانسه‌ۉی به‌ کار مارؤ، یه‌رانېۉ، بې ئانه‌یه‌ بؤنه‌و ئانه‌یۆ جه‌ قسه‌ کؤرتا، ئاهه‌نگی سرشتی و ۉاچه‌ هؤرچنیه‌ی ساده‌و وېش ده‌س کېشؤ. ئا مانا دۉانه‌یې که‌ ئینێ جه‌ شېعره‌کېنه‌ ـ مشیؤ ژه‌نه‌کې وېش خنیکنؤ؟ چېشی کېشتېنه‌ په‌ی لا گؤمه‌کې؟ ـ گاهه‌ن نه‌کریاۉه‌، به‌ڵام ئانې وانه‌ری هیچ مه‌تارنا به‌ڵکو کېشایش کېشا. قافیه‌کې رؤشنېنې و چه‌نی، دۉه‌باره‌ که‌رده‌یه‌کا، یاردی ۉانه‌ری مدا تا هه‌س به‌ سؤ( ئېحساس) نگه‌رانی ژه‌نه‌کې که‌رؤ.

چېگه‌نه‌ باسېۉی کؤرت سه‌رو ۉاچه‌ شناسی خراب نیا. فؤرمالیسمی تازه‌ جه‌ سه‌ره‌تانه‌ له‌که‌ نامېۉه‌ بې که‌ جؤنبشه‌که‌ی جه‌ دژوازه‌ ئه‌ده‌بیه‌کاشۆ یاۉاش په‌نه‌. فره‌و ئه‌ندامه‌کاش ناره‌زایه‌تیشا به‌رۉسته‌ن ۉه‌راۉه‌رو ئا نامېۉه‌، که‌ ماچا وشکی و فؤرمکاریېۉې هاڵې مدؤ ده‌سۆ، فرېشا زیاته‌ر نامې ـ شېعره‌ی گؤسته‌رش وازه ـ شا لاۉه‌ وه‌شته‌ره‌ بیېنه‌، چېۉېۉ که‌ ۉه‌رۉه‌ڵاته‌ر و وه‌شته‌ر مرمانؤ. به‌ڵام جؤنبشه‌که‌ چی ۉاته‌نه‌ به‌ فؤرمالیسمی تازه‌ نامې مدریؤ، مه‌کریؤ ۉاچی کام نامې، و یا چ نامېۉه‌، جه‌ درېژه‌و وېشه‌نه‌ منیشؤ یاگې. ئه‌ۉه‌ڵین گؤڵچنی دیاری جؤنبشه‌که‌ی(Rebel Angels (1996),)، چېرو نامې" ۉیسو په‌نج شاعېرې فؤرمالیسمی تازه‌ی" ـه‌یه‌نه‌ ۉه‌ڵا بیۆ و گاهه‌ن پېسه‌یچه‌ و به‌شېۉېۉی ره‌سمی مل کریا بؤ په‌سه‌ندو نامه‌کېره‌. هه‌رپاسه‌ جه‌ ساڵه‌و 2004 ـه‌نه‌ گؤڵچنېۉته‌ر جه‌ شاعېره‌ جوانته‌را ۉه‌ڵا کریاۉه‌، که‌ نامې(Phoenix Rising. The Next Generation of Expansive Poets (سه‌رۆ بی، ئینه‌یچه‌ مرمانؤ که‌ پرؤسه‌و تاریفکه‌رده‌ی ۉې دلې جؤنبشه‌که‌یه‌نه‌ هه‌ڵای هه‌ر به‌رده‌ۉاما.

به‌ینو کؤنه‌ و نؤی، به‌رز و نزمی‌

هه‌رپاسه‌ مشیؤ به‌ شېۉېۉی گؤزه‌را په‌نجه‌ش په‌ی کېشیؤ که‌ فرېۉ جه‌ شاعېرا ئامریکای گېڵێنېۉه‌ په‌ی لا شېعرې بینیێ بې ئانه‌یه‌ پېسه‌ به‌شدار بیا جؤنبشو فؤراملیسمې تازه‌ی ته‌ماشه‌ کریا. ئه‌ڵبه‌ت یاگېشه‌نه‌ بارمێ ۉیر که‌ فره‌و ئی شاعېرا ـGeorge Bradley, Richard Kenney, J.D. McClatchy, Alfred Corn, och Stephen Yenser   ـ  به‌ جؤرېۉ جه‌ جؤرا شاگردې   James Merrill  ، یؤ جه‌ چاره‌ بې هامتاکا شېعره‌و ئامریاکای جه‌ نیمه‌و دماینو 1900کانه‌، بیېنې.

مه‌ریل جه‌ هؤنه‌رو شېعری سؤننه‌تیېه‌نه‌ ئؤسا بې، به‌ڵام چه‌نی ئانه‌یچه‌ فره‌و ئا رېکۉسته‌ی، شېۉه‌ به‌یان و ئه‌رمانایه‌ که‌ مؤدېڕنیسم و پؤست مؤدېڕنیسمې به‌ کارشا ئارېنې، به‌کار به‌رې. درؤس هه‌ر ۉه‌رو ئی حاڵه‌ته‌ دماینه‌یۆ هه‌م ئاد وېش و هه‌م شاگرده‌ فره‌ دیاری و جوانته‌ره‌کېش، که‌  به‌ سؤننه‌ته‌کا مؤدېرنیسم و پؤست مؤدېرنیسمی وه‌فادارې بېنې، نه‌کۆتې ۉه‌رو پلاره‌و ئا ره‌خنا که‌ گیریېنې ئۆ هامکاره‌ هام ته‌مه‌نه‌کاشا جه‌ دلې فؤرمالیسمی تازه‌یه‌نه‌. یؤ جه‌ نیشانه‌ دیاریه‌کا فؤرمالیسمی تازه‌ی، ئه‌ۉه‌کریاییش په‌ی کؤلتوری مه‌ردمیی سه‌رده‌میانه‌یا. چېگه‌نه‌ یؤ متاۉؤ چه‌نی ۉه‌ڵینایېۉی که‌ کریؤ نامې "فؤرمالیسمی کؤنه‌"یشا ده‌ی پاڵ، سه‌نجیا، یانې شاعېرې پېسه‌ Hecht, Wilbur and Howard Nemerov ی. نیشانې تایبه‌ته‌ په‌ی ئینیشا ئانې بې که‌ فرېشا جه‌ جه‌نگی دۉه‌می جه‌هانیه‌نه‌ خزمه‌تشا که‌رده‌ بې، چاگۆ به‌ مېهرېۉی ئه‌بزون بیۆ په‌ی میراسو کؤلتورو به‌رزو ئؤروپای، که‌ ته‌قریبه‌ن دلې جه‌نگیه‌نه‌ لۉا بې و فۆتیا بې، گېڵێۉه‌ په‌ی  USAی. که‌چی(به‌ڵام) شاعېره‌ فؤرمالیسته‌ تازه‌کې جه‌ دلې جه‌هانېۉیه‌نه‌ یاۉێ په‌نه‌ که‌ فره‌ته‌ر‌ و فره‌ته‌ر چېرو کاریگه‌ری کؤلتوری مه‌ردمی ئه‌مریکایه‌نه‌ بې. ئی راسیه‌، چه‌نی ئه‌ره‌ۉه‌سه‌ی حاشا هؤرنه‌گیرو کۉالیته‌و دانشو باڵاو ئامریکای، یاۉنانش یاگېۉ که‌ فره‌و شاعېره‌ جوانا ئه‌مریکای فره‌ته‌ر چه‌نی کؤلتوری نزمی ئاشنێنې تا کؤلتوری به‌رزی. دلې کؤلتوری نزم و یا مه‌ردمیه‌نه‌، به‌ تایبه‌ت ئانه‌ که‌ پېۉه‌نیش چه‌نی تېکستا موزیکی هه‌ن و فره‌ته‌ر دلې هیپهؤپیه‌نه‌، قافیه‌ و وه‌زنه‌ ته‌نیا پېسه‌ که‌ره‌سې هؤنه‌ریې ته‌ماشه‌ مه‌رکیا به‌ڵکو به‌ تېژی خه‌ریکېنې رشد که‌را و روه‌و ۉه‌ر ملا. په‌ی نمونه‌ی گؤگیا ماچؤ" فؤرمالیزمی تازه‌ که‌ جارجار پېسه‌ جؤنبشېۉی ئه‌ده‌بی ئاکادېمی مرمانیؤ، جه‌ راسیه‌نه‌ تیکېۉا که‌ به‌ شېعرا ڕاپ و کاوبؤیۆ گه‌ره‌کشا به‌ینو کؤلتوری به‌رز و نزمیه‌نه‌ پردی بینؤ.

ڕێۉه‌و به‌سه‌ی ئا پردې ئانېنه‌، که‌ جه‌ پاڵو شېعرې بینیێنه‌، نۆعه‌ سؤننه‌تیه‌کا هه‌م هایې که‌رؤۉه‌، به‌ تایبه‌ت ئانې که‌ جه‌ هؤنه‌رو ئه‌ۉه‌گېڵنای(باس که‌رده‌ی ـ تاریف که‌رده‌ی)که‌ڵک به‌را. دلې شېعره‌و مؤدېرنیسمه‌و ئؤروپایه‌نه‌ شېعرې درېژې  جه‌ فره‌ییه‌نه‌ مۆجې موه‌راۉه‌، پېسه(‌Eliots "The Waste Land" and "Four Quartets", Stevens "Notes for a Supreme Fiction", Williams "Patterson", Pounds "Cantos".) به‌ڵام جه‌ هیچکام چی شېعرانه‌ ئا شېۉه‌ کؤنه‌، سؤننه‌تی تاریف که‌رده‌یه‌ که‌ شؤنه‌و سه‌رکۆته‌ی مؤدېڕنیسمیه‌ره‌ کیانریا په‌ی رؤمانه‌ تاریف که‌را(ئه‌ۉه‌گېنڵایstory telling )، فیلما و تېۉې زرېیا( سریاڵا). به‌ڵام به‌ پېچه‌ۉانۆ په‌ی بازېۉ جه‌ شاعېرا فؤرمالیسمی تازه‌ی، تاریفی خه‌یاڵی چا سؤننه‌ته‌ کؤنه‌ ئه‌ده‌بیه‌نه‌ په‌ی وېش سه‌رچه‌مېۉو ئېلهامی بیه‌ن. په‌ی نمونه‌ی،Frederick Turner ی دۉې داستانې ره‌زمیې خه‌یالیش سه‌رو ئایه‌نده‌ی، به‌ شېۉه‌ی شعېرې بینیێ ۉه‌ڵێ که‌ردېنېۉه‌. "The New World" (1985) och "Genesis" (1988) . که‌سانېۉته‌ر جه‌ راو به‌ کاربه‌رده‌ی شېعرې بینیێنه‌ په‌ی ئه‌ۉه‌گېڵنای تارېخو ئه‌مریکای،  جه  کارایی سؤننه‌تو ره‌زمنامه‌ی پېسه‌ که‌ره‌سېۉی یاردی ده‌ری په‌ی ۉې ئه‌شناسی مه‌ردمی که‌ڵکشا به‌رده‌ن. Andrew Hudgins och David Mason جه‌ شېعره‌ درېژه‌کاشانه‌ "After the Lost War" (1988) and "The Country I Remember"

شه‌رحه‌و جه‌نگی دلې ۉې ئه‌رمریکایشا دێنه‌، و Michael Linds "The Alamo" (1997) باسو ئا جه‌نگیه‌ که‌رؤ که Davy Crocket  ی قاره‌مانش چه‌نه‌ مرؤ.

ئا شېعره‌ داستانیه‌ گرنگې و جه‌ هه‌مان کاته‌نه‌ سه‌رکۆتې که‌ چی دماۉه‌ نۉیسیێنه‌، بې شک شېعره‌کې Vikram Seths The Golden Gate (1986) یه‌نه‌، رؤمانه‌ شېعرېۉه‌ که‌ تازه‌یی Caj Lundgren ی که‌ردېنه‌ به‌ سوېدی.

ئا شېعرې هه‌م به‌ بؤنه‌و ستایلیش و هه‌م به‌ بؤنه‌و ئا پېۉه‌نیاۉه‌ که‌ Seth ی جه‌ کالیفؤرنیانه‌ وه‌شېش که‌ردې بېنې کریؤ به‌ شېعرېۉه‌و فرمالیسمی تازه‌ی کلاسه‌ کریؤ. که‌ره‌سه‌و خامؤ شېعره‌کې ئانده‌ چه‌مگیر نیاـ باسو برېۉ هه‌ماڵا که‌رؤ جه‌ کالیفؤرنیاو ساڵه‌کا 1980 ـه‌نه‌، و ۉه‌ڵې گرد چېۉیه‌نه‌ سه‌رو نگه‌رانی ئه‌شقا‌شا ملؤـ به‌ڵام کۉالیتێته‌که‌ش تا ده‌ره‌گێۉی(ده‌ره‌جه‌) فره‌ بینیان به‌ هه‌رمانه‌و Seths یۆ جه‌ شاد ئه‌ۉه‌گېڵنای دیاری و ئؤسایانه‌ به‌ کار ئارده‌ی وه‌زنېنه‌. شېعره‌کې هه‌رپاسه‌ فره‌ شادی به‌خشه‌نه‌، گاهه‌ن ته‌مام خه‌نده‌ئاۉه‌ره‌، فره‌و وانه‌را که‌یېۉ گېڵێنېۉه‌ په‌ی لا پرؤسا ئه‌ۉه‌گېڵنای( ئه‌ۉه‌گېڵنای به‌ شېۉه‌و تېکستی ئاسایی) ۉاته‌نشا که‌ تاسه‌و مؤزیکو شېعره‌کېشا په‌نه‌ن. هه‌ر جه‌ یه‌که‌م به‌نو شېعرکېنه‌ له‌زه‌تو کۉالیته‌کا به‌ر گنؤ.

To make a start more swift than weighty, Hail muse. Dear Reader, once upon a time, say, circa 1980,
there lived a man. His name was John. Successful in his field though only twentysix, respected, lonely,
one evening as he walked across
Golden Gatepark, the illjudged toss
of a red frisbee almost brained him.
He thought, "If I died, who´d be sad?
Who´d weep? Who´d gloat? Who would be glad?
Would anybody? As it pained him,
he turned from this dispiriting theme
to ruminations less extreme.

ته‌نیا تکنیک و وه‌شخؤیی نیا که‌ بیه‌ن به‌ باییسو ئی The Golden Gates succe ـه‌یه‌. جه‌ راو ئانه‌یۆ که‌ به‌ رؤمانه‌ شېعره‌ نام بریێنه‌ و پا جؤره‌ جیای ئانه‌یه‌ دلې کتېبۉره‌شیانه‌ گنؤنه‌ دلې جه‌مه‌ شېعرا، کۆتېنه‌نه‌ دلې رؤمانا، سېتې تاۉانش بیاۉؤ به‌ پؤبلیکېۉی گۆره‌ی، که‌ شېعره‌و ئی سه‌رده‌میه‌ ۉسته‌بېۉه‌ لا.

هه‌رمانه‌ی ڕه‌خنه‌گیرانې

به‌ڵام دلې جؤنبشی فؤرمالیسمی تازه‌یه‌نه‌ ته‌نیا ئانه‌ نه‌بیه‌ن که‌ دلې شېعرېنه‌ فؤرمه‌ کؤنه‌کا زیندې که‌راۉه‌. هه‌رپاسه‌ گرنگی دریان به‌ ئارتیکڵه‌ ره‌خنه‌گېرانا، ئاموزشیا و ئه‌ده‌بیاتی تایبه‌ت سه‌رو خه‌ته‌و په‌یلۉایا ئا جؤبنشه‌ تازه‌یه‌. ئی جؤره‌ تېکستې چه‌نی فؤرم گرته‌یشا برېۉ هه‌رمانې نه‌جاتده‌رانېچشا بېنې و پاجؤره‌ بیې به‌ بایسو نه‌جاتو فره‌و شاعېرا که‌ دلې پاک و پیس که‌رده‌ی مؤدېرنیسمیه‌نه‌ به‌ فه‌رامؤشی ئه‌سپاریێ بېنې، سه‌رنه‌ۉه‌یۆ بېزیاۉه‌. Robert Mezey، به‌ پېشگؤفتاره‌ دره‌خشانه‌کاش و نۉیسه‌کاش په‌یThe Poetry of E. A. Robinson (1999)، فره‌ش که‌رد په‌ی په‌ره‌دای به‌ ئه‌رزش ئه‌ره‌ نیای په‌ی نۉیسه‌رېۉی که‌ هه‌م ئؤساو هؤنه‌رو شېعرې بینیێ و هه‌م جه‌ کاتو وېشه‌نه‌ وه‌شه‌سیاته‌رین شاعېرو USA ی بې. Mary Kinzie ، هه‌رمانېLouise Bogans یش ، چ پېسه‌ شاعېری و چ پېسه‌ ره‌خنه‌گری جه‌ دۆرانېۉه‌نه‌ که‌ شېعره‌ی ئازاده‌ جه‌ژنه‌و پیرؤزی وېش گېرې ، گرنگی دێۉه‌ په‌نه‌ ۉستېشۆ ۉه‌رو چه‌ما. و دانا گوگیا داۉاو سه‌رنه‌ۉه‌یۆ ئه‌رزش سه‌نجناو Henry Wadsworth Longfellow ، یؤجه‌ ئؤساکا 1800، که‌ لا مؤدېڕنیسته‌کاۉه‌ پېسه‌ ڕواڵه‌ت ۉین و بې ئه‌ندازه‌ سؤننه‌تی دریې قه‌ڵه‌م، که‌ به‌ ئه‌ۉه‌واناو گوگیای چه‌نی سه‌روه‌تا ئه‌ده‌بی یؤاس ئای پېسه‌ Emily Dickinson eller Walt Whitman.  ، شان به‌ شان مدرؤ.

جه‌ پاڵو هه‌رمانه‌کاشه‌نه‌ پېسه‌ شاعېرېۉی دانا گؤگیا جه‌ نه‌خشو وېشه‌نه‌ پېسه‌ ره‌خنه‌ گیرېۉی، گرنگی بې ئه‌ندازه‌ش بیه‌ن په‌ی فؤرمالیسمی تازه‌ی. جه‌ 1992ـه‌نه‌ که‌شکؤڵه‌ ئه‌ده‌بیه‌که‌ش Can Poetry Matter? ۉه‌ڵا کریاۉه‌. سه‌رخه‌تو ئی که‌شکؤڵیه‌ ۉه‌ڵته‌ر که‌یېۉ که‌ جه‌ The Atlantic Monthly یؤ جه‌ رؤزنامه‌ قه‌دیمی و فره‌ ئه‌ۉه‌ونیاکاو یؤ اس ئایۆ ۉه‌ڵا کریا بېۉه‌، سه‌رنجېش په‌ی لا وېش کېشتې بېنې. چاگه‌ فره‌ته‌ر جه‌ هه‌ر ئارتیکلېۉی جه‌ تارېخو رؤنامانه‌، دېباتې و باس سه‌رو دېباتاش وه‌ش که‌رده‌ بې. تېزه‌که‌و گؤگیای ساده‌ و گؤستاخانه‌ بې: نۉیسه‌ بېش" شېعرې ئا بانه‌ به‌رینه‌ مه‌ردمیه‌ که‌ ۉه‌ڵته‌ر بېش چی سه‌ده‌نه‌ جه‌ ده‌سش دان و چاره‌سه‌ریې گۆرېش گه‌ره‌کېنې ‌په‌ی ئانه‌یه‌ ته‌نیا دلې دیۉارو دانشگایا و دلې که‌ڵاسا ده‌رساشانه‌ نازیؤۉه‌" نۉیسیاوـ The Dilemma of the Long Poemـ به‌ زانایانه‌ ته‌مامۆ ئېشتیاق و ته‌رسه‌و شېعره‌و ئامریکایش په‌ی شېعره‌ حه‌ماسیا(ره‌زمیا) ئه‌ژماره‌ که‌رد. جه‌ـ Notes on the New Formalismـ نه‌ گوگیا ئا جؤنبشه‌، چا وه‌خته‌نه‌ ده‌ ساڵه‌شه‌، رؤشن که‌ردۆ و تاریفش که‌رد.

ئه‌گه‌ر گوگیا به‌ کرده‌ۉه‌ به‌رجه‌سته‌ته‌رین ره‌خنه‌ گیرو فؤرمالیسمی تازه‌یا، خؤ ئانه‌ Frederick Turner، گۆره‌ته‌رین تېئؤریسیه‌نو جؤنبشه‌که‌یا. جه‌ کتېبه‌کا Beauty: The Value of Values (1991) och The Culture of Hope: A New Birth of the Classical Spirit (199)یه‌نه‌، تئؤرېۉ سه‌رو ئېعتبارو جه‌هانی زیبایی په‌ره‌ مدؤ په‌نه‌، تئؤریېۉ که‌  سه‌رو دمایین تاقېقاتی‌ بیؤلؤژی و فیزیکی و هه‌رپاسه‌ داۉه‌ریه‌ زیباییه‌ سؤننه‌تیه‌کا به‌ یه‌ک ئه‌ندازه‌ پێ گېرؤره‌. پڕؤژه‌ به‌رده‌ۉامه‌که‌و تؤرنېری چېۉېۉ که‌مته‌ر چانه‌یه‌ نیا که‌ گه‌ره‌کت بؤ بنه‌ڕه‌تېۉی گردگیری تازه‌ په‌ی داۉه‌ریه‌ زیباییه‌کا مه‌رزنیه‌ره‌ و په‌ی هه‌میشه‌ی دیاری که‌ری که‌ وه‌زنه‌ مه‌رجېۉه‌ی ئه‌ۉیسه‌نه‌ په‌ی شېعرې. به‌ کورتی: مه‌ردم حه‌ز به‌ وه‌زن و قافیه‌ی که‌رؤ، نه‌ بؤنه‌و ئانه‌یۆ ئانې به‌شېۉ جه‌ میراسی کؤلتوریه‌نې، به‌لكه‌ بؤنه‌و ئانه‌یۆ که‌ جه‌ سرشتو به‌شه‌ریه‌نه‌ وه‌شه‌سیایېۉ په‌ی بازېۉ جه‌ که‌ره‌سه‌ ستایلیا نریانه‌ره‌. کریؤ ئیشاره‌ که‌ری که‌ تورنېر به‌ پېچه‌ۉانه‌و فره‌و پؤست مؤدېڕنیستا، باسو ئانه‌یه‌ که‌رؤ که‌ سرشتو به‌شه‌ری به‌ شېۉه‌ی نسبی ۉه‌ڵته‌رۆ دیاری کریان.

بنگێ، ۉه‌ڵاۉۆ که‌رې(ناشرې)، رؤنامې

هه‌مزه‌مان چه‌نی ئانه‌یه‌ که‌ فؤرمالیسمی تازه‌ ۉه‌سه‌نه‌ره‌ مېدانو مؤبارزه‌و ساختارو شېعره‌و ئامریکای، جؤنبشه‌که‌ تؤڕېۉه‌ش جه‌ بنگایا(institutions )وېش دۆرو وېشه‌نه‌ ته‌نێنه‌. "The West Chester University Poetry Conference"جه‌ وېست چېستره‌نه‌، په‌نسیلوانیا جه‌ 199ۉه‌ پېسه‌ یاگې ساڵانه‌و گلېرؤ بیه‌ی شاعېرا و ڕه‌خنه‌گرا فؤرمالیسمی تازه‌ی هه‌رمانه‌ش که‌ردېنه‌. کؤنفرانسه‌که‌ی ۉه‌ڵې گردچېۉیه‌نه‌ خؤڵکه‌و ئا شایېره‌ جوانا که‌ مه‌یلشا به‌ شیېره‌ ۉناریایا(بینیایا) هه‌ن، که‌ردېنه‌ و ده‌ره‌تانش په‌ی وه‌شې که‌ردېنې تا بتاۉا چه‌نی شایېرا نه‌سڵه‌ قه‌دیمیا ئاموزشو شیېرې ۉینا، هه‌رپاسه‌ په‌ی سه‌مینارا و په‌ی باس و خواسا پانېلېۉش نیانه‌نه‌ ئېختیارو ئا ئاکادېمیکیا( ته‌حسېڵ که‌ردا) که‌ مه‌یلشا هه‌ن لا شیېره‌ ۉناریایاۉه‌. هه‌ر پا ئه‌ندازه‌ گرنگ ئانه‌نه‌ که‌ کؤنفرانسه‌که‌ی ده‌ره‌تانی فرېش پېشکه‌ش که‌ردېنې تا شایېرې بتاۉا هه‌نترینی ۉینا و پېۉه‌نیې که‌سیې وه‌شې که‌را. تؤڕېۉه‌ که‌ ئی پېۉه‌نیې‌ وه‌شه‌ش که‌را گرنگیېۉی فره‌ش بیه‌ن په‌ی جؤنبشه‌که‌ی، ئه‌ندا بؤنه‌و ۉه‌ڵایی  جؤگرافیایی مه‌مله‌که‌تېۉ پېسه‌ یو اس ئای به‌رده‌ۉام گنېنه‌ چېرو فشارو هؤرۆ روشکیای. چاره‌ دیاریه‌کې فؤرمالیسمی تازه‌ی فره‌ته‌ر جه‌ شاره‌ گۆره‌کا نیؤیؤرک، لؤس ئانجلس و واشنگتؤن ،دی سی ـه‌نه‌ مژیۉا. به‌ڵام وېست چېستېر و پېنسیلۉانیا بیېنې Mecca (مه‌که‌)و جؤنبشه‌که‌ی.

Story Line Press که‌ Robert McDowell ی شایېری مه‌رزناره‌ هه‌ر فره‌ دورته‌را جه‌ مه‌رکه‌زو سؤننه‌تی کؤلتوری، یانې ئینا جه‌ Ashland, Oregon یه‌نه‌. جه‌ 1984ۆ ستۆری لاینی کتېبې فره‌و نامدارا جؤنبشه‌که‌یش ۉه‌ڵێ که‌ردېنێ، چانیشا David Mason و  R. S. Gwyn. هه‌ر پاسه‌ ئی ۉه‌ڵاۉۆ که‌ره‌ ئینا په‌شته‌و گؤڵچنو رېبېل ئانگېلسیۆ که‌ ۉه‌ڵته‌ر باسما که‌رد. ئی بنگا ۉه‌ڵاۉه‌ۆ که‌ره‌ چندین گؤڵچنې ئه‌ده‌بیې گرنگېچش ۉه‌ڵا که‌ردېنێ و چه‌نی ئانه‌یچه‌ بازېۉ ئه‌سه‌رې گرنگې دانشیې ئه‌ده‌بیېش که‌ به‌ نه‌فه‌سې فؤرمالیسمی تازه‌یۆ ساخته‌شا ئامان دێنې به‌ر. چی دماۉه‌ گۆره‌ته‌رین هه‌رمانه‌و ستۆری لاینی دا ئۆبه‌رو دمایین کتېبه‌کا Mark Jarman ، Questions for Ecclesiastes (1998)  و Unholy Sonnets (2000) ی بیه‌ن. چېۉېۉ که‌ ژه‌رمانش پېسه‌ گۆره‌ته‌رین شایېه‌ری ئینگلیسی زۉانی مه‌زهه‌بی ۉست یاگې.

گرنگ، هه‌ر پېسه‌ ئا بنگایا که‌ که‌شکؤڵه‌ شیېرې و گؤڵچنی ئه‌ده‌بیېشا دێ به‌ر، ئا رؤنامې و مانگنامه‌ و هه‌فته‌ نامه‌ ئه‌ده‌بیې بېنې که‌ په‌ی ئه‌ۉه‌ڵ جاری شیېرې فؤرمالیسمی تازه‌یشا ۉه‌لێ که‌ردېۉه‌. ۉه‌ڵاۉۆ که‌رې پېسه‌ The New Yorker, The Paris Review, The Atlantic Monthly och The Hudson Review.ی . به‌ تایبه‌ت ئی نامبریا دماینه‌شا چه‌نی ساڵا هه‌رمانې فره‌و نامدارا جؤنبشه‌که‌یش ۉه‌ڵا که‌ردێ. ئه‌ڵبه‌ت که‌ینۉیس( مه‌جه‌له‌)یېۉی گؤلانه‌ته‌ر، The Formalist ، که‌  William Baerی جه‌ 1990 مه‌رزناره‌، گرنگی فره‌ته‌رش بیه‌ن. The Formalist یه‌کبین شیېرې ۉناریێ ۉه‌ڵا که‌رؤۉه‌ و به‌ تایبه‌ت چه‌نی شایېره‌ تازا و جوانا مېمان دؤسانه‌ هؤرس و کۆتش که‌رده‌ن. ئی که‌ینۉیسه‌ هه‌رپاسه‌ چه‌نی کېۉه‌ڵکانې ساڵانه‌و "The Howard Nemerov Sonnet Competition" ی رېنېسانسېۉش په‌ی غه‌زه‌ڵه‌و‌ ئه‌مریکای فه‌راهه‌م که‌رده‌ن، چېۉېۉ که‌ بڕېۉ هه‌مخوانیېش چه‌نی رؤشد و فاڕیایېۉ که‌ جه‌ هؤله‌ند و ساڵه‌کا 1980یه‌نه‌ هه‌ن. که‌ینۉیسیاو با‌یه‌ری جه‌ لا فره‌و نۉیسیاره‌ ئه‌ژناسیایا دنیایۆ، چانیشا  John Updike, Anthony Hecht, Arthur Miller och Derek Walcott ، په‌شتیبانی کریان. ئینی هه‌رپاسه‌ ئینێ دلې ده‌سه‌و نۉیسیارا که‌ینۉیسیاکه‌یه‌نه‌.

کؤنسېرۉاتیسم پېسه‌ ڕێۉې په‌ی شؤڕشی و نه‌ۉۆ که‌رده‌ی

به‌ڵام گرد که‌س وه‌شحاڵ نیا به‌ ئه‌ۉه‌گېڵای هؤنه‌رو شېېرې ۉناریێ. فؤرمالیسمی تازه‌ په‌رچه‌ کردارېۉ ۉه‌راۉه‌رو مؤدېڕنیسمیۆ بیه‌ن و هه‌ن، و ئینه‌یچه‌ په‌رچه‌کردارېۉی چه‌مه‌ڕا کریاش جه‌ لا شایېرا و ره‌خنه‌گیرایېۉۆ که‌ وېشا پېسه‌ هه‌رمانبه‌ر، نه‌ۉۆکه‌ر و تاریفده‌رو شیېرې مؤدېڕنی دان قه‌ڵه‌م، ئارده‌ن شؤنیه‌ره‌. ره‌خنه‌ جه‌ شایېرایېۉی که‌ شېیرې ۉناریێ منۉیسا گاهه‌ن شه‌خسیېنې و گاهه‌نیچ وېشا نزیکو کؤمېدی(خۉه‌ ئامیز) که‌راۉه‌، پېسه‌ که‌یېۉ که‌ Marjorie Pelroff،  John Hollander ی  په‌ی (Satan )ی به‌ (Old Formalist) نامې به‌رؤ. زیاته‌ر جه‌ ئه‌غڵه‌بی ره‌خنه‌کې کاراکته‌ری سیاسیشا هه‌ن: فؤرمالیسمی تازه‌ ته‌نیا پېسه‌ چېۉېۉی وه‌ش و زه‌ریف(aesthetic )ی ته‌ماشه‌ مه‌کریؤ، به‌ڵکو پېسه‌ جؤنبشېۉی سیاسی به‌ کاراکته‌ری کؤنۆ مدریؤ ۉه‌رو چه‌ما و دژبه‌ره‌کېش حه‌ز که‌را بداش پاڵو ئا جه‌ره‌یانه‌ کؤنسېرۉاتیۉاۉه‌ که‌ 1980 ـه‌نه‌ رؤنالد ره‌یگانشا به‌رده‌نه‌ کاخه‌ی چه‌رمې. نۉیسه‌ی به‌ وه‌زن و قافیۆ لا ئا ره‌خنه‌گېراۉه‌ ته‌نیا نامؤده‌ڕنی نیا به‌ڵکو زاڵمانه‌ و نا دیمؤکراتیانه‌یچا. راسیه‌که‌ش ئانه‌نه‌، هه‌ر پاسه‌ که‌ گوگیای نۉیسه‌ن، ئجؤ ئانه‌ که‌ مه‌ردم، خه‌ڵک ، به‌رته‌ری منیؤره‌ په‌ی وه‌زنې و قافیه‌ی، هیچ مانېۉه‌ش نیه‌نه‌. نه‌ ئا راسیچه‌ که‌ ئاغه‌ی مؤدېرنیست Ezra Pound ، یؤ جه‌ چاره‌ به‌رجه‌سته‌کا شیېره‌ی ئازاده‌و ئامریکای، که‌ هه‌ۉادارو په‌ڕو پا قؤرسو  رابه‌ریه‌ دیمؤکراتیه‌ ڕه‌نگ پڕاکه‌و  مؤسؤلینی بې، سه‌رو هه‌مگونه‌ سازیه‌ بې قیمه‌تا به‌ینو سیاسه‌تی و زه‌ریفی جه‌ لا هه‌ۉادارا مؤدېرنیسمیۆ، بیاۉنؤشا به‌ ڕه‌خنه‌ جه‌ وې گرته‌ی.

به‌ڵام هه‌ۉاداری فؤرمالیسمی تازه‌ی جؤنبشه‌که‌ی پېسه‌ نمودېۉ جه‌ کؤنسېرۉاتیسمی کولتوری ته‌ماشه‌ مه‌که‌را، به‌ڵکو پېسه‌ شؤڕشېۉی مدیاش پؤنه‌، پېسه‌ شؤڕشېۉ دژ به‌ وې به‌ زل زانای وشک و وشک ئه‌ندیشو شیېرې ئازادې. ته‌نانه‌ت نامې(تایتڵ) گؤڵچنه‌ ئه‌ده‌بیه‌ نامداره‌که‌و جؤنبشه‌که‌ی، رېبېڵ ئانجېڵس، ئیشاره‌ش په‌ی ئی په‌یلۉایه‌نه‌. وه‌شه‌ سیایی تایبه‌تی ئامریکایا په‌ی تازه‌یی و نه‌ۉه‌یی  که‌رؤ کارېۉ تا جؤنبشې کؤنسېرۉاتیۉېچ وېشا به‌ شؤڕشگېر نامې بدا و حه‌ز که‌را خه‌ڵکیچ به‌ شؤڕشگېرېشا بزانؤ. پاک به‌ کرده‌ۉه‌ چانیشانه‌ سه‌خت بؤ که‌ دلې گه‌رمه‌و که‌یه‌و شؤڕشی و دژه‌ شؤڕشیه‌نه‌، بزانی کام کاما. به‌ڵام به‌ بې شک فؤرمالیسمی تازه‌ به‌ ماناو بنه‌ڕه‌تی که‌لیمې جؤنبشېۉی ڕادیکاڵا، یانې، هه‌ۉادارېش گه‌ره‌کشانه‌ شیېرې سه‌رو بنه‌ڕه‌تو وېشۆ تازه‌ که‌راۉه‌. فؤرمالیسمی تازه‌ ۉه‌ڵې گرد چېۉیه‌نه‌ و فره‌ و فره‌ته‌ر کارش سه‌رو وه‌شنماییۆ(aesthetic) هه‌ن تا سیاسه‌ت، و فره‌و شایېراش ئاگایانه‌ـ لانی که‌م جه‌ نۉیسه‌یه‌نه‌ـ وېشا جه‌ ۉه‌رۆ به‌رده‌ی په‌رسه‌ سیاسیا دور گرته‌ن. ده‌لیلې فرې هه‌نې په‌ی ئینه‌یه‌. یؤ چانیشا ئا سیاسه‌ته‌ دیاریه‌ چند گونه‌یی ( multiple)  ـ و نسبه‌ته‌ن هه‌ماهه‌نگ ـ ـه‌نه‌ که‌ ئینا دلې جؤنبشه‌که‌یه‌نه‌. که‌سې نسبه‌ته‌ن غه‌یره‌ سیاسیې چه‌نی مه‌زهه‌بیه‌ کؤنسېرۉاتیا تا لا سوسیالیستا و هه‌رپاسه‌ چېۉی نایافت پېسه‌ لیبراڵ بودیسمی کؤنسېرۉاتیۉی. ده‌لیلېۉه‌ته‌ره‌ ئانېنه‌ که‌ هه‌ۉادارې فؤرمالیسمی تازه‌ی گه‌ره‌کشا نیا، پېسه‌ ئانه‌یه‌ که‌ دژه‌کېشا ئه‌غڵه‌ب که‌رده‌نشا، جه‌ به‌ینو پاک وازی ئیدیؤلؤژی و ته‌مام وازی هؤنه‌ریه‌نه‌، نیشانې  به‌رابه‌ری بنیاره‌.

یؤ مشیؤ حه‌سابېۉیچ، په‌ی ناباۉه‌ری تایبه‌تو ئه‌مریکایا به‌ سیاسه‌تی و ئیدیؤلؤژیچ، که‌رؤ. جؤنبشه‌که‌ی جه‌ ئینگلېستانه‌نه‌ نمونېۉش په‌ی ئی عه‌لاقه‌یه‌ که‌ مشیؤ جه‌ به‌ینو سیاسه‌تی و وه‌زنه‌و شېعرېنه‌ جیاۉازی بنریؤره‌، ئېسته‌نۆ. چاگه‌ شیېره‌ی وه‌زنداره‌،  هه‌م Tony Harrison و هه‌م James Fenton که‌ چه‌پېنې و هه‌م Philip Larkin که‌ هه‌ۉادارو مارگارېت تاچرېن و  هه‌م C.H. Sisson که‌ کلیسایی و سه‌ڵته‌نه‌ت ته‌ڵه‌با، به‌رده‌ۉام به‌کارش مارا .

سه‌رپېچی نۉیسیارا ئېنگلېستانی جه‌ ته‌سلیم بیه‌ی یه‌کجاری ۉه‌راۉه‌رو مؤدېرنیسمی و پؤست مؤدېرنیسمیۆ، چه‌نی ئا ڕاسیه‌ دیاریه‌ که‌ فره‌و شایېرا ئېنگلستانی به‌ زۉانی ئېنگلیسی منۉیسا، کارېۉش که‌رده‌ن تا نۉیسه‌رې جه‌زیره‌کا به‌ریتانیای با به‌ گۆره‌ته‌رین سه‌رچه‌مه‌و ئېلهامی ئه‌نودایی(خارجی) په‌ی فؤرمالیسمی تازه‌ی. ره‌خنه‌گره‌کې دلې جؤنبشی Anne Stevenson, Wendy Cope and James Fenton شا به‌رز نرخنێنې و Dick Davis ، یؤ چا شایېره‌ فره‌ گرنگی په‌نه‌ دریایا ئېنگلیسیه‌ که‌ ئینا ژیانه‌نه‌، چه‌نی زه‌مانی بیه‌ن به‌ که‌سایه‌تیېۉی به‌رجه‌سته‌و فؤرمالیسمی تازه‌ی. دلې شایېرا 1900 یه‌نه‌ نامؤمکنا یؤ گرنگی Philip Larkin and W.H. Auden  زیاده‌ ئه‌رزیابی که‌رؤ. ئؤسایانه‌ به‌ کار به‌رده‌ی فؤرمه‌ سؤننه‌تیه‌کا، چه‌نی ده‌نگی ژیرانه‌ و عه‌لاقه‌ی دیاریش به‌ فه‌رهه‌نگی به‌رز و نزم، به‌ سه‌ختی سه‌رو فره‌و ئا شایېره‌ ئه‌مریکایاۉه‌ که‌ ئارؤ شیېرې بېنیێ منۉیسا شؤنه‌مایش نیێنه‌.

به‌ داخۆ یؤ مشیؤ ئانه‌یه‌ ۉاچؤ که‌ هیچ ته‌رگؤمېۉ و یا پېۉه‌نیېۉ نیا چه‌نی شایېرا ئارؤ باقی کشوه‌را ئؤروپای که‌ مه‌یلشا هه‌ن چه‌نی شېعرې کلاسیکې. ئه‌گه‌ر فره‌و هه‌ۉادارا شیېر و شایېری ئؤروپای جه‌ باره‌و فؤرمالیسمی تازه‌یۆ چېۉېۉشا نه‌ژنیه‌ن، هه‌رپاسه‌ فره‌و هه‌ۉادارا فؤرمالیسمی تازه‌یچ جه‌ ئامریکانه‌ ئاگاشا نیه‌نه‌ که‌ جه‌ ئؤروپانه‌ برێ ۉیریېشا هه‌نې. چېنه‌ یؤ تایبه‌تی گنؤنه‌ ۉیرو ئا شایېرا که‌ جه‌ هؤله‌نده‌نه‌ و جه‌ ساڵه‌کا هه‌شتایۆ پیلانه،‌ گیانشا که‌رده‌نه‌ناۉه‌ شیېرې وه‌زندارې، یا به‌ جؤنبشو فلامینی(Flamish) که‌ ئینا په‌شته‌و که‌ینۉیسیاو( مه‌جه‌له‌)Vannuenstraks  یۆ و یا به‌ retrogardism و  سکاندیناۉی. یؤ متاۉؤ هه‌مېد که‌رؤ که‌ فؤرمالیسمی تازه‌، که‌ جه‌ مه‌مله‌که‌تو وېشه‌نه‌ ته‌ۉانایی فره‌ش به‌ ده‌س ئارده‌ن، بتاۉؤ روه‌ بنیؤ ئۆ به‌ر و دا و ئه‌ساېۉی سه‌مه‌ردار چه‌نی ئا جؤنبشا ده‌س په‌نه‌ که‌رؤ. کریؤ سه‌رو ئانه‌یه‌ که‌ ئایا شؤرشو مؤدېرنیسمی دلې هؤنه‌ریه‌نه‌ ئه‌ۉیست بې یا نا، باس که‌ری. به‌ڵام چېۉېۉ که‌ هه‌ن بې شک ئانه‌نه‌ که‌ شایېرې مؤدڕنیسمی جه‌ ئېشتیاقو ئانه‌یه‌نه‌ که‌ شیېرې تازه‌ که‌راۉه‌، ئا که‌ره‌سېشا که‌ درؤس په‌ی ژیۉای شیېرې ئه‌ۉیسېنې ۉستێۉه‌ لا. فؤرمالیسمی تازه‌ جه‌ ڕاو زیندۆ که‌رده‌ی وه‌زن و قافیه‌یۆ و هه‌ر پاسه‌ جه‌ راو نه‌ۉۆ که‌رده‌ی قه‌دیم، فؤرم و هؤنه‌ری، فره‌ یا که‌م فه‌رامؤشکریایاۉه،‌ وېش چا کوجیه‌ بن به‌سې مؤدېڕنیسمیه‌نه‌ زنیه‌نۆ. جؤنبشه‌که‌ هه‌نوز تازه‌ن و پا بؤنۆ یؤ ده‌قېق مه‌تاۉؤ ۉاچؤ که‌ بؤ به‌ وارسو چېشی و کؤگه‌ره‌ ملؤ، به‌ڵام تا ئېگه‌یچه‌ شېعرېۉه‌ش وه‌شه‌ که‌ردېنه‌ که‌ شه‌رمه‌ساره‌و موزیکه‌که‌و وېش نیه‌نه‌ و باوشیش په‌ی گردو ده‌ره‌تانه‌کاش ئه‌ۉه‌ کریێنه‌.

ته‌رگؤمه‌و سیامه‌ند هۆرامی

20111212

هؤر گیریا جه‌ په‌لیانه‌و:

http://vr.se/huvudmeny/arkiv/2003/tvarsnittnr42003/newformalismmedrimochbundenformskapoesinbliangelagenigen.4.64fbca2110dabf7901b80001898.html

 

 

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌

 
 
 
 
 
 
 
 

Last Updated (Monday, 30 January 2017 08:02)