یانه‌

باسێو سه‌روو ویه‌رذه‌و سیستموو فێرکاری و په‌روه‌رذه‌ی جه نۆدشه‌نه‌

په‌ی ئه‌ژناسای پیه‌یوی غه‌ریبی، ته‌ماشه‌و پێناسه‌که‌یش که‌رانێ و په‌ی ئه‌ژناسای هه‌ر میلله‌تیویچ چه‌مێ بڕانه زانا و نویسه‌ر و هۆنه‌رمه‌نداش.                                                                                                         

ویه‌رین نویسێ ماچانێ هه‌میه‌توو نویسته‌ی و تۆمار که‌رذه‌ی ویه‌رذه‌ی و هه‌ر پاسه‌ هێقم و هه‌سه‌م که‌رذه‌یش په‌ی پرزێ دماڕۆ وه‌ڵاتیوی ئینا دوێ خاڵێنه، یۆ ئانه که ئی هه‌رمانێ بۆ نوونگه‌و ئه‌وه‌مه‌نای و پێوار نه‌بیه‌ی نام و نیشانوو هه‌ر نه‌ته‌وێوی جه دنیانه و ئه‌ویچشا هاگاذار که‌رذه‌ی و ئه‌نه‌یاونای نه‌وێ دماڕۆ ئا وه‌لاتیه،

به چه‌نیه‌تی ژیوای وه‌ڵیناشا و که‌ڵک هۆرگێرته‌ی جه ژیونامه‌و نویسه‌را، هۆنیارا و زانا پایه به‌رزه‌کا په‌ی وه‌ڵکه‌وته‌ی فره‌ته‌روو نیشتگاکه‌یشا، به باوه‌ڕوو ئی خامه‌یه ئێژه‌ی خاڵۆ دووه‌می فره‌ته‌را چوونکه‌تی متاڤی واچی  ویه‌رذه‌و هه‌ر نه‌ته‌وێوی به ده‌سوو زانایا و که‌ڵه پیایاو ئا میلله‌تیه و هه‌رمانه‌کاشا تۆ گێرۆ، وه‌ش کریۆ و به‌واتێوته‌ر ئامیانش ئاذێنێ و ئه‌گه‌ر په‌یجۆرکه‌رێ و دڵسۆزێ هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یوی هه‌وڵوو تۆمار که‌رذه‌ی چه‌نیه‌تی ژیوای ئا ئێنسانه گه‌ورا نه‌ذا، ویه‌رذه‌و ئا نیشتگایه ئه‌گه‌ریچ بنویسیۆ ناته‌ماما، گێچه‌ڵێش فرێنێ و دماو ماوێویه‌ره‌ مه‌مه‌نۆ، ئێمه جه هه‌ورامانه‌نه پا جۆره‌ مشیۆم بۆ، ویه‌رذێوی نویسیاما نیا و ئینه وێش هه‌م بۆ نوونگه‌و فه‌وتیای فه‌رهه‌نگ و که‌له‌پووروو هه‌ورامی جه دماڕۆیوی نزیکه‌نه و هه‌میچ بۆ هۆکاروو کۆره‌وه‌ بیه‌ی نامۆ ئا زاته چنه ئامایا که روێو جه روا په‌ی سه‌ربه‌رزی وه‌ڵاتیشا کۆساسه‌ریشا(چالاکی) که‌رذه‌ن و وه‌شته‌رین ئاواتشا وه‌شی خه‌ڵکیشا بیه‌ن، به داخه‌وه‌  هه‌ورامان جه هه‌ر دوه‌ قازانجه‌کاو ویه‌رینی بێ به‌شا چوونکه‌تی ئیسه‌یچشه‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ به شێویوی پنه‌واز هه‌وڵوو نویسته‌ی به‌سه‌رئامایاو زه‌یچه‌و هه‌ورامی نه‌ذریان و بێجگه‌م کۆساسه‌ری بڕێو دڵ سۆچنا چی خاڵه تانپه‌رێ(گرینگ) چه‌م پۆژی کریان. نیشتگاو ئێمه هه‌ر جه کۆنه‌وه‌ به فه‌رهه‌نگیوی به‌رز ئه‌ژناسیا بیه‌ن و بنه‌چه‌قوو هه‌ورامی هه‌ر چن  وه‌خت جارێو ئانزانێ هه‌ره‌قه‌تینێ و رۆشنویرێش چنه هۆرکه‌وتێنێ که به پاو ئاژه‌و سه‌رده‌میوی که چنه‌ش بیێنێ و به گرذوو که‌م و کۆڕیه‌کاو ئا وه‌ختیه تاڤانشا با به سه‌رچقه‌و فاڕای ویره‌ دماکه‌وتا و سه‌رچه‌مه‌و ترۆق و گه‌شه‌و  کۆمه‌ڵگایشا و به ڕادێو وه‌شه‌ویسێ خه‌ڵکی بیێنێ که نامێشا په‌شتا و په‌شت پارێزیه‌ینه و تا ئیسه مه‌نێنه‌وه‌، که‌سێ وه‌ره‌ چه‌م رۆشنێ که کاریگه‌ریوی فره‌شا ملوو هۆرزه‌وئه‌ره‌نیشتوو خه‌ڵکیه‌ره‌ بیه‌ن و ئه‌گه‌ر به‌یمێ ئێژانه‌و هه‌رمانه‌کاشا که‌رمێ ره‌نگا مشیۆم په‌یکه‌رشا  په‌ی تاشمێ، که‌سانێو که به هه‌ستیوی قووڵی ئێنسانی جووڵیه‌ینێوه‌ و به چه‌موو دڵی نه‌وه‌شیێ ده‌ور و به‌ریشا یۆستێنێوه‌ و جه کانگاو دڵیه‌وه‌ حه‌زشا به به‌گا ئارذه‌ی  ئه‌وه‌جه‌کاو خه‌ڵکی که‌رذه‌ن به‌ڵام تا ئیسه به شێویوی رێک و پێک هیچ یاگێوه‌نه و رێکڤزیایێوه‌نه نامێشا نه‌بریه‌ینه و ته‌نانه‌ت ئیسه‌یچه فره‌و خه‌ڵکی مه‌ژناسۆشا و هه‌میه‌توو هه‌رمانه‌کاشا مه‌زانۆ و مه‌یاڤۆشانه، هه‌رمانێوه‌ گه‌ورێ و به نرخه که ویرمه‌ندوو ئا وه‌ختیه لوان شۆنیشه‌ره‌، ئه‌نه‌گیسنای چراڤۆ عێلم و زانایی په‌ی یۆوه‌م که‌ڕه‌تی و  ئه‌ره‌نیای بنج و بنه‌ڕه‌توو سیستموو  په‌روه‌رذه‌ی بیه‌ن، چراڤێوه‌ که تاکی هه‌ورامی به شۆڵه‌یش پی چننه ساڵه راش گمه‌  نه‌که‌رذێنه و تا ئێگه یاڤان، به راسی کاری ئه‌چێمنه گه‌وره‌ته‌رین خزمه‌تێوا که به نیشینگه‌و هه‌ورامانی کریان و چی به‌ینه‌نه شاروو نۆدشه‌ی یۆ جه ئه‌وه‌ڵ یاگانێو جه هه‌ورامانی بیه‌ن که ده‌س کریان به ئه‌ره‌نیای و ئه‌ره‌مه‌رزنای سیستموو په‌روه‌رذه‌ی، هه‌ر چن ئی سیستمه بۆنه‌و ئانه‌یه ده‌سه‌ڵاتی ده‌ره‌به‌گایه‌تی نه‌یارش بیه‌ن و حه‌زش به ژیره‌وه‌ بیه‌ی، رۆشنه‌وه‌ که‌رذه‌ی و به قسۆ وێش هۆرنیای خه‌ڵکی نه‌که‌رذه‌ن، فره‌ زووچ نیا جه نۆدشه‌نه ده‌سش پنه کریان و ویه‌رینش هۆرگێڵۆوه‌ په‌ی حه‌فتاوچوار ساڵێ چیه‌و وه‌ڵته‌ر و چا دیهاته دماکه‌وته‌نه که زۆڵم و زۆروو  به‌گا سه‌رشه‌وه‌ بیه‌ن هه‌رمانێ چامنێ نه‌کریه‌ینه و دماو وڕای ده‌سه‌ڵاتوو ئاذیشا هه‌روه‌ره‌نه‌ بڕه‌وش پنه دریان، حاج عه‌لی ره‌زم ئارا یۆ جه وه‌رپه‌رسه نێزامیه گه‌وره‌کاو ئا زه‌مانوو ئێرانی(که‌ دماته‌ر بۆ به‌ شالیاروو ئێرانی و به‌ ده‌سوو خه‌لیل ته‌هماسبی که‌ ئیسلامیێوی تن بیه‌ن، کۆشیۆ) جه کتێبه‌که‌شه‌نه به نامۆ  هه‌وکه‌و هه‌ورامانی ( عملیات هورامان) ماچۆ وه‌ختێو ره‌زا شا ده‌سه‌ڵات جه ئێرانه‌نه گێرۆ ده‌س و به مانای هه‌ره‌قه‌تی گه‌ره‌کشا یۆوه‌مین حکوومه‌تی گلێرگایی(ناوه‌ندی) نیمچه مۆدێڕن وه‌ش که‌رۆ، هه‌وکه به‌رۆ سه‌روو ده‌سه‌ڵاتوو به‌گا جه سه‌رتاسه‌روو وه‌رنیشتوو(ڕۆژئاوا) ئێرانیه‌نه و ده‌سه‌ڵاتێ ده‌ره‌به‌گایه‌تیێ نمازۆ، تا ساڵۆ1309ی ڕۆجیاری دمایین مه‌حاڵێو که  ئه‌رته‌شوو شای به راوه‌به‌ری حاجی عه‌لی ره‌زم ئارای دویه‌ر جارێ مذۆ ملشه‌ره‌ و ڤزۆش چیروو فه‌رمانوو حکوومه‌توو گلێرگای، هه‌ورامانا، شۆنۆ لاشیه‌ی حکوومه‌تی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و ئامای بڕێو ویرێ تازێ و ژیرانێ جه نۆدشه‌نه، رۆشنویرێ حه‌زشا به فێر که‌رذه‌ی سه‌واذوو وانته‌ی(وانای) و نویسته‌ی به خه‌ڵکوو ده‌گاکێ که‌رذه‌ن. عه‌بدۆلحه‌مید حیره‌ت سه‌جادی کتێبوو ویه‌رذه‌و سیستموو په‌روه‌رذه‌ی جه کورذه‌سانه‌نه ( پیشینه‌ی اموزش و پرورش در کردستان) ماچۆ ساڵۆ1315 ی کابره‌یوی چنه‌ئاما و فره‌زانی سنه‌یی(ڕه‌نگا بنه‌ڕه‌ته‌نه‌ خه‌ڵکوو ده‌گاو که‌لجێ هه‌ورامانی بیه‌بۆ) به نامۆ مووسا سه‌جادی جه شاره‌که‌شه‌وه‌ گنۆ را و شۆنۆ دوێ یه‌رێ رواره‌ مانیا و نیمه گیان میاڤۆ نۆدشه، فره‌و خه‌ڵکوو ده‌گاکێ چڕۆ مزگی و جه باره‌و یاوگه‌و سه‌فه‌ره‌که‌یش و هه‌ر پاسه هه‌میه‌توو مسای سه‌واذی قسێشا په‌ی که‌رۆ و ماچۆشا چنی که گه‌ره‌کشا به یارذه‌ی ئاذیشا رێخوو نه‌زانی و بێسه‌واذی جه ده‌گاکێنه که‌نۆوه‌، نازۆش و ده‌س که‌رۆ په‌روه‌رنای مسیارا. بڕێو چا که‌سه‌ ویرنزم و چڵکئاو وه‌را که فێرێ سیستمی قیزه‌ونی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بیێنێ و ویریوی وه‌رته‌سکشا بیه‌ن راوینه‌کێشا نه‌په‌سینه‌ینه و قسه‌کێ لاشاوه‌ وه‌شه نه‌بیێنه و تا ئا یاگێ پنه‌شا کریابۆ ناسه‌نشا هه‌رمانه‌کێ سه‌ر گێرۆ به‌ڵام ئا ئێنسانه ژیره‌ کوڵش نه‌ذان و به ده‌سباری و یارذه‌ی تاقمێو جه ئاوه‌زداره‌کاو ده‌گاکێ هه‌ر چن به شێویوی بنه‌ڕایی و سه‌قه‌ت په‌ی ئه‌وه‌ڵ جاری بنه‌ڕه‌توو سیستموو فێرکاری و په‌روه‌رذه‌ی جه نۆدشه‌نه ڤزۆ را و میاڤۆ به یاوگه‌که‌یش، کاک مووسا پێسه فێرکاریوی دڵ سۆته‌ی تا نزیکه‌و چوار، په‌نج ساڵا وێش تاق و ته‌نیا خه‌ریکوو پنه‌یاونای زارۆڵا بیه‌ن، شۆنۆ ئاذیه‌ره‌ ساڵۆ1321ی رۆجیاری کاک محه‌مه‌دی مۆحیی که ئا وه‌خت فێرکارێو جه شاروو  قه‌سرووشیرینی سه‌ر به پارێزگاو کرماشانی بیه‌ن ئامان و یاگێش گێرته‌نه‌وه‌، ئی هه‌رمانۆ ئاذیشا نوونگیوی کاریگه‌ر بیه‌ن په‌ی ئه‌ره‌چڵه‌کیای فێرکاره‌ هه‌وماڵه‌کا و مامۆسا فه‌تاحی محه‌مه‌دی مۆتڵه‌ق که هه‌ر چا وه‌خته‌نه فه‌قیه‌تیش جه حۆجره‌نه‌ هه‌رادنان، ئامانه‌وه‌ په‌ی یاگۆ جه ئه‌ذا بیه‌یش و به هه‌ست و سۆزیوی نیشتگایی قووڵ تا ئا یاگێ هازێش کێشته بۆش ده‌سش که‌رذه‌ن به په‌روه‌رنای مسیارا و په‌نه‌وازه‌کێش به‌گا ئارذێنێ تا هه‌روه‌ره‌نه مامۆسا عه‌ۆدڵای جه‌لالیچ دماو ته‌مامنای ده‌وره‌و فه‌قیه‌تیش ئا هه‌رمانه خاسێ گێرۆنه وه‌ر. به پاو نامیوی که مامۆسا عه‌ودڵڵای ساڵۆ1326 ی نویسته‌ن و ئیسه‌یچه مه‌نه‌نه‌وه‌ و فره‌و که‌سا چه‌مشا پنه که‌وته‌ن ئا زاته ژیره‌ و مامۆسا فره‌زانه چوونکه‌تی نۆدشه تا ئا وه‌خته به شێویوی فه‌رمی و یاسایی ئێمتیازوو ئه‌ره‌نیای وانگه‌یش نه‌ذریان پنه داواو ئه‌ره‌نیای وانگه‌ی بنه‌ڕایی ئۆلفه‌تی جه ئێداره‌و فه‌رهه‌نگوو شاروو سنه‌ی که ئا زه‌مان نۆدشه سه‌ر به ئاگه‌ی بیه‌ن که‌رۆ و دماو ماوێویه‌ره‌ و مه‌ینه‌تیوی فره‌ی که کێشۆش داواکاریه‌که‌ش په‌سه‌ن کریۆ و نۆدشه په‌ی ئه‌وه‌ڵ که‌ڕه‌تی جه ویه‌رذه‌شه‌نه بۆ ساحیبوو ئێمتیازوو وانگه‌ی به‌ڵام ئا فه‌رده‌ چنه ئاما به پاو ئانه‌یه یاگێوه‌ حکوومه‌تیه نه‌بیێنه په‌ی را وسه‌ی وانگاکه‌ی به عه‌شق و ئاواتوو سه‌رکه‌وته‌ی ده‌گاکێش جه یانه‌و وێشه‌نه وانگاکه‌ی مه‌رزنۆره‌، هه‌رمانێوه‌ به که‌ڵکه‌ که ئیسه که‌مته‌ر وێنه‌ش وینمێ، دماو مامۆسا عه‌دۆڵای، حه‌سه‌نی جه‌میلی و ده‌سێوته‌ر راکۆ وه‌ڵیناشا درێژه‌ که‌را، . عه‌بدۆلحه‌مید حیره‌ت سه‌جادی هه‌ر چا کتێبوو ویه‌رذه‌و سیستموو په‌روه‌رذه‌ی جه کورذه‌سانیه‌نه ماچۆ به پاو ئا سه‌نه‌دا که جه ئارشیڤوو وه‌زاره‌توو فه‌رهه‌نگوو ئا زه‌مانیه مه¬نێنێ جیا ساڵۆ1327ی ئا ده‌گا گولالێ 30مسیارێش بیێنێ، پی ته‌رزه‌ کاروانوو سه‌واذی جه نۆدشه‌نه به ژیری و فره‌زانی ئا به‌شه‌ره‌ دڵسۆزا که‌وته‌ن ڕا و تا ئیسه شاروو نۆدشه‌ی هه‌زاران ویرمه‌ندێ ئازیزێش په‌روه‌رنه‌ینێ که به راسی یاگۆ شانازیه‌نه نه‌ته‌نیا په‌ی وێما به‌ڵکووم په‌ی کورذه‌سانی و تا نۆدشه مه‌نه‌ن مشیۆم وێش قه‌رزاروو ئا بلیمه‌تاشه بزانۆ.                                                                                                                                

جه ئاخره‌وه ئاواته‌وازه‌نا گرذێما پێوه‌ره‌ و هه‌ر یۆ یاگۆ وێشه‌نه نازمێ نامۆ ئا ئێنسانه هه‌ره‌قه‌تینا کۆشیۆوه‌ و داوا جه ئا ئازیزا که‌روو که به نوونگه‌و خزمایه‌تی یام به هه‌ر جۆرێوته‌ر به‌ڵگێوشا هه‌ن لاوه‌ که زانیاری فره‌ته‌ر مذۆ په‌ی زیاته‌ر رۆشنه‌وه‌ بیه‌ی خزمه‌توو ئا که‌ڵه پیایا برماناش تا خه‌مه‌وه‌رێ وه‌ڵاته‌که‌یما بتاڤا سه‌روو بنجێوێ زانستیته‌رێ ویه‌رینوو ئا وه‌ختیه بنویساوه‌ و لاو نه‌وه‌و دماڕۆ به‌روبوومه‌که‌یما سه‌ره‌ره‌ وسێ نه‌بیمێ.                                                                                                                                                                                                                                                                                           

به ته‌ماو ئا رۆیه، ئۆمید حه‌بیبی

سه‌رنجې

No Comments, be the first to Comment

سه‌رنجېوی تازه‌ بنیه‌ره‌‌