ململانی شارستانه‌کا‌

 جه‌ سه‌ره‌تاو ئی سه‌ده‌یه‌نه‌‌و به‌ به‌رده‌وامیچ جه‌ ئایینده‌نه‌‌ پرۆسه‌وفاڕیای جیهانی ئینا زیادبیه‌یه‌نه‌، هه‌رپاسه‌ تاریخ په‌یما باسکه‌رو که‌ چه‌نی پرۆسی فاڕیێ  گۆریو دراماتیکیی ڕوه‌شادێنه‌ . په‌ی نمونه‌ی جه‌ وه‌راسانوو ئه‌وروپایه‌نه‌ سیسته‌می ئابوری وه‌ڵاتی جه‌ پلانه‌و ده‌وڵه‌تیۆ بی‌ به‌ بازاری ئازاد که‌ یون جه‌ خاڵه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌کاو لیبرالیزمی. ئی فاڕیایه‌ یون چا پرۆسه‌وفاڕیایا‌، هه‌رپاسه‌ فاڕیای ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌هاو ده‌وڵه‌تا په‌ی که‌مته‌ر بیه‌یی و زیاته‌ر وه‌ڵکۆته‌ی گۆمه‌ڵگا مه‌ده‌نیه‌کا جه‌ دۆڵه‌ته‌ پیشه‌سازیه‌کا وه‌رئاوا(ڕوئاوا)یه‌نه‌، فاڕیێوته‌ربی. دماته‌ر فاڕیای جه‌نگی سه‌ردی به‌ینو بلوکه‌و وه‌راسان وه‌راوا په‌ی وه‌زعیوی زیاته‌ر ترسناکی ڕه‌نگکریێ به‌ ناشیونالیستیی جیهانیی. به‌ڵام جه‌ ئارونه‌ زیاته‌ر ڕوشنا که‌ فاڕیێ ته‌ری ئینێ ڕاوه‌ که‌ مه‌یا سه‌رو جیهانیو سیاسه‌تی جیهانیه‌ره‌، ئی فاڕیا وه‌رفراوانه‌ جیهانیی خو مشیوم هۆکاری تایبه‌تیشا با ، فره‌و دانشمه‌نداو زانستوو سیاسه‌تی په‌یلوێ جوراو جوری فریشا ته‌رحه‌ که‌ردینی ، هه‌ریو به‌ جوریو ئه‌نه‌یاواو ویشا به‌یان که‌رده‌ن. به‌ڵام به‌ په‌یلواو پڕۆفیسۆر ((Samuel P Huntington ی چی سه‌رده‌مه‌نه‌ یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌کی وه‌ سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی  فۆڕمیوته‌ر یان باواچمی شکڵیوته‌ر جه‌ ویگیرا، ئادیچ ده‌ره‌نجاموو کاریگه‌ری تندوتیژی به‌ینو کولتووره‌ جیاوازه‌کان. نام بریا مه‌خسه‌دش ئانه‌ن که‌ جیاوازی کلتووره‌کا بوبه‌ بڕیارده‌روو شیوه‌ی تازه‌ی یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌کا وه‌ کاریگه‌ری تایبه‌تیچ منیوره‌ سه‌رو سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی ، که‌ فره‌ته‌ر ئی کولتووری سه‌روو بنجه‌و مه‌زهه‌به‌کاوه‌ ‌ ڕستینی.  ئی نویسیا چی وه‌ره‌نه‌ ئامان ته‌رجه‌مه‌و به‌حسه‌ مه‌شهوره‌که‌و پرۆفیسۆر (Samuel P Huntington)یا به‌نامی "Clash of Civilization" که‌ جه‌ ساڵه‌و 1993 یه‌نه‌ نویستش وه‌ دماجار جه‌ ساڵه‌و 1996 ی به‌ شیوه‌و کتیبی بڵاوش که‌ردۆ. هۆنتینگتون 18 ئه‌پریلو 1927 جه‌ ئه‌دێ بیه‌ن، پڕۆفیسۆرو سیاسه‌ت زانا جه‌ دانشگاو (‌Harvard)یه‌نه‌ جه‌ ئه‌مریکانه‌. ئارو لێکوڵینه‌وه‌کیش به‌ شیویوی ؤه‌روه‌ڵا‌ دلی دانشگاکاو دنیایه‌نه‌‌ جه‌ بواروو زانستوو‌ سیاسه‌تیه‌نه‌ political Science)) ‌ ونیاو وه بیینی به‌ سه‌رچاوه‌و به‌حسکه‌رده‌و دانشمه‌ندا‌ به‌ چه‌ندین زوانی جوراوجوری. منیچ په‌ی ئانه‌یه‌ وانه‌ری هۆرامی بیبه‌ش نه‌بو چی زانسته‌ سیاسیه‌یه‌ به‌ زوانه‌ شیرینه‌که‌و ویش، حه‌زم که‌رد ته‌رجمه‌و ئا به‌حسیه‌ به‌زوانی هۆرامی په‌ی وانه‌ره‌ هۆرامیه‌ به‌رێزه‌کا بڵاو که‌روۆ. ممکینا ئی به‌حسه‌ جه‌ بڕیو زنجیرا پێک ئامابوو منیچ به‌پاو ده‌رفه‌تی هه‌ر جاریو به‌شیوش بڵاو که‌روه‌ پا هیوانا سوود به‌خش بوو په‌ی گرد لاییوی.

 هۆنتینگتون  دمای ئانه‌یه‌ ماچو پرۆسه‌کی فاڕیای جه‌ دنیانه‌ تا مێ فری با به‌ڵام ڕڤیو مێوه‌رۆ که‌ شارستانیه‌کی دنیای روبه‌ڕو یه‌کتری مدرا. ئاد ماچو دمای فاڕیای جه‌نگو سه‌ردی به‌ینو دوه‌ بلۆکه‌که‌و دنیایه‌نه‌ جه‌نگو کلتوره‌ جیاوازه‌کا ده‌سپه‌نه‌ که‌رو هه‌رپاسه‌ که‌ دیارا ڕوداوه ‌سیاسیه‌ جیهانیه‌کی ئینێڕاوه‌  گنانه‌‌ دلی وه‌زعیویته‌ری و جیهانی به‌ره‌و ئاکامیوته‌ر به‌را. هۆنتینگتون ماچو:

فره‌ زو بڕیو ڕوشنفکریو دانشمه‌ندی ده‌سشاکه‌رد به‌ نویسته‌یو نیشانه‌دای په‌یلوایه‌کاشا په‌ی مه‌ردمو دنیای، تا ڕوشنشکه‌راوه‌ که‌ ئی گۆڕانکاریی که‌ مه‌یا ملو دنیایه‌ره‌و سیاسه‌تو نێوده‌وڵه‌تیه‌ره‌ چیشینیو چه‌نی وینا کریا‌. چونکه‌ فره‌و دانشمه‌ندا پاسه‌ ئیدیعا که‌را که‌ تاریخ خه‌ریکا یاوان خاڵه‌و کوتای ، هه‌رپاسه‌ که‌ وینمی‌ حه‌ساده‌تو ڕقه‌به‌رایه‌تی کونو‌ به‌ینو ده‌وڵه‌ته‌ناتیونه‌کا‌ (ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کا‌)‌ خه‌ریکا سه‌رجه‌نو مێدانداری ماروناوه‌ دلی سیاسه‌تینێوده‌وڵه‌تی، په‌ینمونه‌ی ڕۆڵو ده‌وڵه‌تا و گرنگیشا خه‌ریکا که‌مبوڤه‌ به‌هۆکارو گرژی به‌ینو گروپه‌ ئه‌تنیکیه‌ جیاخوازه‌کا و ئنته‌رناسیونالیسمیه‌کا. نامه‌بریا ماچو، هه‌ریو چی ئه‌نه‌یاوایاو سه‌ریه‌ بڕیو په‌یلوێ جیاوازی جه‌ ویگیرا جه‌ مێدانو حه‌قیقه‌تیه‌نه‌. به‌ڵام کرۆکو مه‌سه‌له‌کی وزیان که‌نارو تائیسه‌ که‌سی باس نه‌که‌رده‌ن ، که‌ ئی تننوتیژیو فاڕیایه‌ چکوڤه‌ سه‌رچه‌مه‌ش گرته‌ن، که‌ فره‌ مومکینا  ئا کروکو مه‌سه‌لی بڕیارده‌ر‌ بوو که‌ سیاسه‌تی نیوده‌وڵه‌تی جه‌ ساڵه‌کا ئایینده‌یه‌نه‌  چ فۆڕمو شکڵیو جه‌وی گیرو.

هۆنتینگتون ماچو نه‌زه‌ره‌و من ئینینه‌ که‌: هۆکاروتننوتیژی جه‌ ئایینده‌نه‌ به‌ینو مه‌ردمه‌کا دنیایه‌نه‌ کاراکته‌رو ئایدیۆلۆجیه‌کا نیا وه‌ خه‌تاو سروشتو سیستمی ئابوریچ نیا. به‌ڵکو سه‌رچه‌مه‌و دروسبیه‌ی ئا تننوتیژیه‌‌ جیاوازی به‌ینو مه‌ردمکاو دنیایا که‌ بنه‌ڕه‌تیته‌رین سه‌رچاوه‌و هورقوڵیای ئا تننوتیژیه‌نه‌ ،‌ ئی جیاوازیچه‌ هۆکاره‌که‌ش جیاوازی جورو کولتوره‌کان‌‌. ئاد ماچو ده‌وڵه‌ته‌ ناتیونه‌کی هه‌ر پاسه‌ به‌ مه‌حکه‌میو به‌ ده‌سه‌ڵاتو ویشاوه‌ پسه‌ ئه‌کته‌را جه‌ سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تیه‌نه‌ مه‌ناوه، به‌ڵام تننوتیژیه‌ جیهانیه‌ گۆره‌کی به‌ینو نه‌ته‌وه‌کانه‌ و گروپه‌ وردیه‌کانه‌ ڕوه‌مدا چون هه‌ریوچانیشا سه‌ربه‌ کولتورمشته‌ره‌کیوی جیاوازیه‌نی . ده‌ره‌نجام  یه‌ک جه‌نگی شارستانی جه‌ ئاینده‌نه‌ روه‌مدو که‌ کاریگه‌ری ته‌مام سه‌رو سیاسه‌ته‌نێوده‌وڵه‌تیه‌کاره‌  منیوره‌. خه‌ته‌ی  وه‌ڵینه‌و ئا تننوتیژیه‌ (خط الامامی)‌ سنورو به‌ینو قه‌ڵه‌مڕه‌ڤو کلتوره‌کان. یانی چکو سنورو کلتوریوی ته‌مامیو سنورو کلتوریوته‌ری ده‌سپه‌نه‌ که‌رو، چا به‌ینه‌نه‌ ناکوکیه‌کی ئیتر ویشا مرمانا.  که‌ هۆنتینگتون بازنیو کیشو ده‌ورو هه‌ریو چی کلتوره‌ جیاوازانه‌ که‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وشا چکو ده‌سپه‌نه‌ که‌رو چکو کوتاشمێ وه‌ په‌نه‌ش ماچو "Culture Circle"  ( بازنه‌ کلتور) دماته‌ر به‌ دریژی باسش که‌رمی!

جا به‌یمێ سه‌رو باسه‌که‌یما ، خه‌باتو کۆششو به‌ینو ئی کلتوره‌ جیاوازا هۆنتینگتۆن ماچو بو به‌ دیمیوی تازه‌و تننوتیژی تاریخو مودڕنوو ئارویو چێولای. ئاد ملونه‌ دلی تاریخیو باسکه‌رو که‌ جه‌ ساڵه‌کاو دمای وڕای ئاشتی ڕوئاوای جه‌ ساڵه‌و 1648یۆ وه‌ ئا سیسته‌مه‌ مودیڕنه‌ که‌ دروسبی جیهانه‌نه‌ ئیتر تننوتیژیو کیشمه‌کیش به‌شیویوی سه‌ره‌کی به‌ینو پادشا ده‌سه‌ڵاتداره‌کانه‌ یه‌واش یه‌واش ویش ئه‌رمانی. که‌ قه‌یسه‌ره‌ حکمکه‌ره‌کی وه‌ پادشا یاساییه‌کی کوششکه‌رینی که‌ بیرۆکراتی و هیزو سوپاکاشا زیاته‌ر که‌را وه‌ دماجاریچ هیزو بازرگانیو به‌تایبه‌تیته‌ر قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌کاشا پانو پوڕته‌رکه‌را.  چی پرۆسه‌نه‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی وه‌شی بیی. په‌ی نمونه‌ی هه‌ر جه‌ ئینقلابو فه‌ره‌نسه‌یۆ ئیتر تننوتیژیه‌کی به‌ینو نه‌ته‌وه‌کانه‌و به‌ینو خه‌ڵکه‌کانه‌ فره‌ به‌ ڕوشنی زیاته‌ر دیاربی جه‌ تننو تیژی به‌ینو پاشاکا‌ وه‌ڵته‌ری. هه‌رپاسه‌(   (Palmer. R.Rنویسته‌نش "جه‌نگو پادشاکا ته‌مامیا ئیتر نوبه‌و دوژمنکاری به‌ینو خه‌ڵکه‌کان "  پسه‌ ڕوداوه‌کا ساڵاو 1793ی. ئی مونسته‌ری (نه‌قشی) سه‌ده‌و هه‌ژده‌یه‌ ئیدامه‌شا بی هه‌تا جه‌نگو یه‌که‌مو جیهانی ته‌مامیا، ئا‌نه‌بی سه‌ره‌ش جه‌‌ ئینقیلابو شوره‌ویۆ به‌رشی وه‌ دماجاریچ عه‌کسلعه‌مه‌ل دژوو ئینه‌یه‌، دوژمنایه‌تی به‌ینو نه‌ته‌وه‌کا هورویڵیاوه‌ به‌ تننوتیژیو دژمنایه‌تی ئایدیۆلوجیه‌کا: یه‌که‌م جار به‌ینو کۆمونیسمو فاشیزمی وه‌ نازیسمیو و دیموکراتیه‌که‌و ڕوئاوای، وه‌ دماجاریچ به‌ینو دیموکراتیو کۆمونیسمی. جه‌ وه‌ختو جه‌نگی سه‌ردیه‌نه‌ ئی تننو تیژیه‌ شکڵیوی دوه‌جه‌مسه‌ریش جه‌ویگرت پسه‌و تننوتیژی به‌ینو دوی زلهیزا‌. پیا تاڤو واچو هیچکام چا زلهیزا پسه‌ ده‌وڵه‌تیوی نه‌ته‌وه‌یی ویشا نیشانه‌ نه‌دینی، به‌ڵکو هه‌ردویلێ ویشا پیناسه‌ که‌رینی سه‌رو خاڵه‌و ده‌سپه‌نه‌که‌رده‌و ئایدیۆلوجیشاوه‌.

هۆنتینگتون پۆکه‌ی لوانۆ تاریخو تننوتیژیو ململانه‌و مرۆڤیه‌ره‌ تا وینیوما نیشانه‌ بدو وه‌ کرۆکو مه‌سه‌له‌کی بیزوڤه‌ که‌ ئی سمڕ سمڕو به‌ینو خه‌ڵکیه‌ هۆکاره‌که‌ش چیشا. پۆکه‌ی ماچو تننوتیژیو ناکوکیی به‌ینو پادشاکاو، ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌یی وه‌ دماجار ئایدیۆلۆجیه‌کا وه‌ڵیگرچیویه‌نه‌ ناکوکیو تننوتیژی بی دلی کلتورو ڕوئاوایه‌نه‌، هه‌رپۆکه‌ی دانشمه‌ند (William Lind) په‌نه‌ش ماچو "جه‌نگو ناوخو ڕوئاوایه‌کا".-- بیگومان مه‌بو ئانه‌یچما ویربشو که‌ جه‌نگی سه‌ردیچ سه‌ربه‌ ئی‌ جه‌نگو ناوخو ڕوئاوایا‌نه‌،  هه‌رچه‌نی جه‌نگه‌کی زوته‌رو سه‌ده‌کاو شانزه‌یو، حه‌ڤده‌یو هه‌ژده‌ی تاریخ په‌یما گیڵنوڤه که‌ به‌ینو ویشانه‌ که‌ردینیشا‌-.جا به‌ ته‌مامیای جه‌نگو سه‌ردو به‌ینو دوه‌ زل هیزه‌که‌و دنیای تاریخو سیاسه‌تو نێوده‌وڵه‌تی ڕوئاوایچ ته‌مامیا. ئیتر قورسایی سمڕسمڕه‌که‌ی و ناکوکیه‌که‌ی ئاستیوته‌رش گرت. ئیجاره‌ ناکوکیو تننوتیژیه‌که‌ کۆت به‌ینو  شارستانیه‌تو ڕوئاوایو غه‌یروڕوئاوایه‌‌کا وه‌ دیسانیچ به‌ینو غه‌یره‌ڕوئاوایه‌کا ویچشا. ئا خه‌ڵکیو ئا  ده‌وڵه‌تی  که‌ کۆتینی دلی شارستانو غه‌یرو ڕوئاوای ئیتر پسه‌جارا هه‌ده‌ف نیه‌نی جاریوته‌ر په‌ی کۆڵۆنیالیکه‌رده‌و ڕوئاوایه‌کا، به‌ڵکو گرد پیوه‌ چه‌نی ڕوئاوایه‌کا گه‌ره‌کشانه‌ ده‌سشا بوو پسه‌ ئه‌کته‌را جه‌ دروسبیه‌ی تاریخیوی تازه‌یه‌نه‌. ئایا ئی تاریخه‌ چه‌نینا وه‌ مه‌ردمه‌ جوراو جوره‌کی دنیێ چه‌نی ساختمانه‌و ئی تاریخه‌ تازه‌یه‌ منیا ؟! هۆنتینگتون ماچو کلتوره‌ جیاوازه‌کی دنیای بڕیارده‌رینی، که‌ ده‌رنه‌تیجه‌ بو به‌ جه‌نگو کلتورو شارستانیه‌ جیاوازه‌کا دنیای.                                                     

په‌ی ئینه‌یه‌ زیاته‌ر جه‌ مه‌خسه‌دو هۆنتینگتۆنی حاڵیما بوو جه‌ با‌سو ئایینده‌یه‌نه‌ مه‌یمی سه‌رو شارستانیه‌کا دنیای وه‌ چۆنیه‌تی پێناسه‌که‌رده‌یشا وه‌ چی ئی شارستانی گنانه‌ دلی تننوتیژی، تا بزانمی نامه‌بریا چه‌نی کلتوره‌کی دنیایش جه‌ یوی جیاکه‌ردینێو خه‌ته‌و سنوریشا چه‌نی په‌ی کیشو وه‌ چه‌نی کاته‌گۆریشا که‌رو. چونکه‌ چی به‌شینه‌ ته‌نها ڤسته‌ڕو ئا تننوتیژیابی که‌ جه‌ تاریخی کونو مرۆڤیه‌نه‌ ڕوه‌شادێنه‌ به‌ هۆکاری جیا جیێ، پسه‌و هۆکاری گرته‌ی ده‌سه‌ڵاتی و پانکه‌رده‌ی ده‌سه‌ڵاتی، یان هۆکاری ئابورییو سیاسیی به‌ینو مه‌ردمه‌کاو پادشاکا ، یان به‌ینو ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کانه‌ دماجار یان به‌ینو ئایدیۆلۆجیه‌کانه‌. به‌ڵام چی چه‌رخو ئارویمانه‌ هۆنتینگتۆن هۆکارو تننو تیژیه‌کا به‌ینو خه‌ڵکه‌کا دنیای گیڵنوڤه‌ په‌ی جیاوازی کلتورو مرۆڤه‌کا.

 چه‌مه‌ڕوانیبیدی!!

‌هۆرامان عبدالرحمان

سوید/ لوند

2008-07-12