جهینیزم ... نمونهیهك بۆ ڕیشهکێشکردنی تاوانی کوشتن..... کهمال ههورامی

له ههمان سهردهمی بودادا و له دهوروبهری سهدهی پێنجهمی پێش زایندا ، ( ڤاراد هامارما جناتیپورا ) لهتهمهنی سی ساڵیدا ماڵهوهی بهجێهێشت و بهدرێژایی دوانزه ساڵ له پێناوی ڕزگار بون و گهیشتن به ههقیقهت ژیانی ئاوارهیی ههڵبژارد . تاوهکو لهتهمهنی چل و دو ساڵیدا ڕۆشنایی بینی و بو به زانای سهرکهوتوی ( جینا ) ، ئیتر به ( ماهاڤیرا ) واته پاڵهوانی گهوره ناسرا. که پاشتر شێوازی زاڵبونی بهسهر ههستهکاندا لهڕێگای قهدهغهکردنی پهیتا پهیتاوهخستهڕو ، بۆ ئهو مهبهستهش ڕهوشتی خۆی کرده نمونه . پاشان ڕێبازی ڕۆحانییه پهتیهکانی داڕشت و ماوهی سی ساڵیش خهریکی وانه وتنهوهی ئاینهکهی بو . تاوهکو لهساڵی 468 ی پ ، ز ، لهتهمهنی حهفتا و دو ساڵیدا له ( پاتنا ) کۆچی دوایی کرد ..

له ئهمڕۆشدا کهسایهتی ( ماهاڤێرا ) ڕێبازی بابهتێکه له هنددا . کهواته جهینیزم ئهو ڕێبازهیه لهلایهن ( جینا ) کانهوه خراوهته ڕو . جیناکانیش ئهوانهن بهجڵهوکردنی شههواته دونیاییهکان ، واته جڵهوکردنی پێنج ههستهوهریهکان به مهعریفهی باڵا گهیشتون . ههروهها له جهینیزمدا ، جیناکان بهوهش پێناسهدهکرێن که بریتین لهوکهسانهی بهلهمێك له پێکهاته مادییهکان بۆ مرۆڤهکان بهمهبهستی پهڕینهوهیان لهزهریای ژیان دروست دهکهن و کۆمهکیان پێدهکهن ..

جهینیزم تا ئێستاش یهکێکه له بزاڤه مهعنهویه گهورهکان و لهدهوروبهری سهدهی پێنجهمی پێش زایندا هزری هندی فۆرمۆڵه کرد..

گهوههری فهلسهفهی جهینیزم :

بهپێی یهکهمین پرنسیب و تێڕوانینی جهینیزم مرۆڤ بونهوهرێکی دوالیزمه ، واته ههم مادییه و ههم مهعنهوی . لێرهشهوه مرۆڤ وهك بونهوهرێکی تهوا و پڕ دهرناکهوێت . چونکه ڕۆح ئهو شوێنه پهسهند دهکات که دیوه مادییهکهی مرۆڤ بۆی دیاری دهکات و بهسهریدا دهیسهپێنیت . بۆ ئهو مهبهستهش پێنچ ڕهگهزی بێگیان { ماده ، فهزا ، زهمهن ، ( دارما) هۆی جوڵه ، ( ئادارما ) هۆی جێگیری } دهکاته هۆی سهرکهوتنی شته بێگیانهکان بهسهر ڕۆحدا و وهک ڕکهبهری ڕۆح ئهژماردهیان بۆ دهکات . جێگای ئاماژهیه لهدهرهوهی بڕی ویستی مرۆڤهوه ( ئیراده ) وه جێگایان بۆ خۆش دهکات . ئهوانیش لهڕێگای ههستهوهریهکانهوه کاریگهری لهسهر ڕۆح دادهنێن و دهرنجام مرۆڤ دهچێته ژێرباری بهشه مادییهکهی مرۆڤهوه . ههر لهڕێگای ئهو باڵادهستی کاریگهری بێگیانهکانهوه دهخوازێت لهڕێگای خهفهکردن و کۆنترۆڵکردنی لادانی ههستهوهریهکانهوه ڕۆح لهژێر کاریگهری بهشه مادییهکهی مرۆڤ دهریبهێنێت و ڕزگاری بکات . بۆ ئهم مهبهستهش یاسایێکی ئاکاریی وهك چارهسهر پێشکهش دهکات . واته لهکاتێکدا که مرۆڤ له توانایدا نییه کۆنترۆڵی سهرچاوهی کاریگهریهکان که ( پێنج کاریگهریه بێگیانهکانن ) بکات دهخوازێت لهڕێگای بهربهستکردن و گۆڕینی ڕێڕهوی گهیاندنهکانیانهوه که ( ههستهوهرهکانن ) چارهسهری ئهو گرفته بکات . لهبهرامبهریشدا مرۆڤ له ڕێگای ئهم کردهیهوه به مهعریفهی باڵا دهگات . هاوکات لهسۆنگهی ئهو باوهڕهشهوه که ڕۆح ههرچهنده پیس دهبێت بهڵام نهمره و بۆ سهرمهد بونیشی ، پێویسته له دوا جاردا خۆی پاکژ بکاتهوه ، سهبارهت بهمهرگ بڕوای به دۆناو دۆن ههیه .

بنهمای یاسا ئاکاریهکانی جهین له پێنج ڕانمایی یاخود فهرماندا کورتدهکرێنهوه : یهکهم قهدهغهکردن یاسای حهتمی ناتوندوتیژیه . بۆ پهیڕهوانی جهینیزم ( نهکوشتن ) یاسای باڵایه . کهواته ههمو ڕۆحانیێکی جهین پێویسته خۆی لهکوشتنی ههمو بونهوهرێك بپارێزێت ، چونکه له جهینیزمدا کوشتن و ئازاردان و لهناوبردنی گیانهوهران گهورهترین تاوانه . ئهم نهریته ئاینیهش لهو ڕاستیهوه سهرچاوه دهگرێت که بۆ ههر ڕوپهڕهیهکی کتێبی پیرۆزیاندا زیاتر له جارێك و لهچهند دهقێکدا دژی ههمو جۆره کوشتنێك دهوهستێتهوه . بۆ ئهو مهبهستهش له ڕوانگهی ( ئاکرانگا_ سوترا ) وه نهك ههر ناکرێت هیچ گیانلهبهرێك بکوژرێت بهڵکو ناشبێت فهرمانی کوشتنی بدرێت و نهدهشبێت بشکرێته کۆیله و نههێرشی بکرێته سهر .

بهو شێوهیه لهسهر پهیڕهوانی جهین پێویسته ڕێز له ههمو شێوهکانی ژیان { مرۆڤ ، گیانهوهر ، گیا ، ئاو ، تهنانهت ئاگریش } بگرن . بهو پێیهش ئاگر کردنهوه له جهینیزمدا قهدهغهیه ، چونکه بۆ کوژاندنهوهی هاوشێوهی کوشتنی بونهوهر سهرنجی دهخهنهسهر .

له ڕۆشنای فهلسهفهی جهینزمدا ، بۆ گهیشتن بهچاکه و مومارهسهکردنی چاکه خوازی ، ڕیشهکێشکردنی ههمو جۆره توندوتیژیێکه بهرامبهر بهههمو گیانهوهرێك ههروهك چۆن پێویسته خۆت بپارێزیت لهدرۆکردن و چێژه شههواتیهکانی جهسته و بتوانیت چاوپۆشی له ههمو خاوهندارێتی کردنێك بکهیت ..

جهینزمه ئسوڵیهکان :

زاهیدی جین: ئاوارهیی دهگرێتهبهر ، خاوهنی هیچ شتێك نییه ، ههرگیز ئاگر ناکایهوه ، تهنیا ئاوی ههڵقوڵاوی کانیاوهکان دهخواتهوه ، ئازاری هیچ بونهوهرێك نادات تهنانهت بهپێی پهتی ڕێگا دهبڕێت نهکا زهوی ئازاری پێبگات ، ههرگیز هیچ هۆیهك بۆ جێگۆڕکێ بهکار ناهێنێت ..

ئاکامگیری:

یهکهم : پێکهاته و سهرهکی مرۆڤ که جیای دهکاتهوه لهههمو ئاژهڵهکان ، ڕۆحه . ڕۆحیش لهبنهڕهتدا پاکژه ، نهمره . مردن تهنها پرۆسهیهکه و بهسهر جهستهدا ڕو دهدات ، شوێن گۆڕکێ بهڕۆح دهکات .

دوهم : جهسته به ههمو پێکهاتهکانیهوه سهرهڕای ئهوهش سهرچاوهی هیلاککردن و زۆر جار پیسکردنی ڕۆحه لهگهڵ ئهوهشدا کارایه و لهڕێگایهوه مرۆڤ به مهعریفهی باڵا دهگات .

سێههم : بهمهبهستی هاوسهنگکردنی مرۆڤ یاسایێکی ئاکاری و سروشتی پاکژ بهرمهبنای ڕۆحی پهتی پێشنیار دهکات .

چهند ڕانماییێکی جهینیزم :

یهکهم: ههموو ( بوویهك ) لهئازار بێزاره ، کهواته نابێت بیانکوژی . کامڵی و زانایی ، نهکوشتنی زیندهوهرانه ..( کریتانگا 3 و 1 و 10 ) ..

دوهم : ئهو مرۆڤه زانایهیی بیری ڕۆشهن بۆتهوه ، پێویسته خۆی لهتاوان دور بگرێت . ئهو کاته ئهو خراپانه دهبینێت کهله کوشتنهوه سهر ههڵدهدهن .. ( سوترکارینگا ، 21 و 10 و1 )

سێیهم : ئهوهی گیانهوهران ئازار دهدات ، تێناگات و خۆی لهتاوان بهدور ناگرێت . ( ئاکرانگا 6 و6 و 10 )

چوارهم : ئهی مامۆستا ! یهکهمین بهڵێنی گهوره خۆ بهدور گرتنه له ئازاردانی بونهوهران ، من خۆم لهههموو جؤره ئازاردانێکی بونهوهره گهوره و وردهکان ، بزۆك و وهستاوهکان بهدور دهگرم و هیچ زیندهوهرێك ئازار نادهم . نابمه هۆی ئهوهی ئهوانی دیکه ئازاریان پێبگهیێنن و ئازاردانیان پهسهند ناکهم . من لهژیاندا دهست بۆ هیج یهکێك له سێ جۆر کاری زیانمهندی ( ڕۆح ، جهسته ، قسهکردن ) نابهم و ناشبمه هۆیان و پهسهندیان ناکهم . ئهی مامۆستا ! له گوناهه کۆنهکانم پهشیمانم ، سهرزهنشتیان دهکهم و بهناڕاستیان دهزانم . من واز له ( ئاتمانی ) خۆم لهگهڵ ئهو شتهی که شایستهی سهرزهنشته دههێنم . ئهی مامۆستا ! من یهکهمین بهڵێنی گهوره بهجێدهگهیێنم . ئهویش خۆ بهدور گرتن لهئازاردانی ههمو بونهوهرانه .. داساسروتاسکاندها_ سوترا ، 11 و 4