Culture cyrcles یان (بازنه‌ی‌ کلتووری) چیشا؟

جه‌ به‌شی یه‌که‌مو ئی بابه‌تیه‌نه‌(جه‌نگو شارستانیه‌کا)، به‌ شیویوی کوڵ لوایمێ تاریخه‌ره‌ تاوه‌کو تاومی ویناو ئا تننوتیژیا وزمیڕڤه‌ که‌ ئامێنی ملو مه‌ردمه‌کاو جیهانیه‌ره‌ جه‌ سه‌رده‌مه‌ جیا جیاکانه‌. واتما تننوتیژی به‌ینو پادشاکاو، به‌ینو قه‌یسه‌ره‌کا هۆکاریش فراوان که‌رده‌ی ده‌سه‌ڵاتیشاو، پانته‌ر که‌رده‌ی قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌کاشاو، بازرگانیو بیرۆکراتیشاو ...هتد بینی. دماته‌ر ئی تننو تیژیه‌ هه‌ر به‌رده‌وام بی هه‌تا‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییچ دروسی بیی که‌ هۆکاری  تننوتیژیه‌کاشا‌ تایبه‌تیبینی به‌ سیاسه‌تیو جوگرافیایو و ئابورییۆ. به‌ڵام ئی  تننوتیژیی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییچ ڕاحه‌لش نه‌بی په‌نه‌ په‌یشا، هه‌تا سه‌ره‌ش جه‌ تننوتیژیویۆ به‌رشی که‌ مێدانه‌که‌ش ئیجاره‌ زیاته‌ربی ، جارا تننوتیژی لۆکاڵیی بینی جه‌ کونوقوژبنه‌کاو جیهانیه‌نه‌ به‌ینو خه‌ڵکه‌کاو جیهانیه‌نه‌ ، به‌ڵام ئیجاره‌ جه‌نگیوی سه‌رد که‌ جیهانش لتکه‌رد به‌ دڤی جه‌مسه‌ریوه‌ سه‌رو بنه‌ماو ئایدیۆلۆجی جیایۆ. هۆکاری ئی تننوتیژیا دانشمه‌ندیو سیاسه‌تزانه‌کی زانستو سیاسه‌تی به‌ په‌یلوێ وه‌ به‌میتودیوی جیاوازی پیمانه‌شا که‌راو هۆکاره‌کاشا گیڵناوه‌ په‌ی فاکته‌ره‌ سیاسیو، ئابوریو، کۆمه‌ڵایه‌تیو جوگرافیایه‌کا. راسه‌کیش جاروبار پاسنه‌نه‌ به‌ڵام کرۆکو هۆکاره‌کا چیویوته‌را. هۆنتینگتون به‌ هیچکام چا هۆکاراو سه‌ر‌یشه‌ مه‌دوقه‌ڵه‌م، به‌ڵکو گیڵنوشۆ په‌ی دابه‌شبیه‌و جیهانی به‌ چن با‌زنه‌ کلتوری یان شارستانیه‌تی جیاوازیوه‌.  نامه‌بریا ئیدامه‌ مدو به‌ به‌حسه‌که‌یشو ماچو:

جه‌ کاتو جه‌نگی سه‌ردیه‌نه‌ دنیا دابه‌شه‌کریێبی به‌ یه‌ری به‌شیڤه‌، دنیای یه‌که‌م، دوه‌م وه‌ دنیای یه‌ره‌م. به‌ڵام نامه‌بریا ماچو ئی دابه‌شکه‌رده‌یه‌ ئیتر چێولای فره‌ گرنگیش مه‌دریوپه‌نه‌. هه‌رپاسه‌ فره‌ مانایچش نیه‌نه‌ ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ته‌کی به‌شبه‌ش کریا یان کاته‌گۆری کریا سه‌رو سیسته‌می سیاسیه‌ره‌ یا ئابوریه‌ره‌ یان گه‌شه‌که‌رده‌و ئابورییشاره‌، به‌ڵکو ئیجاره‌ مشیوم به‌شیکریا‌ سه‌رو ئه‌ساسو شارستانیه‌تی‌ جیاوازیه‌ره‌‌ که‌ هه‌ریو چا شارستانیا بازنیوش کیشته‌ن دۆرو قه‌ڵه‌مڕوڤو ویشه‌ره‌و تیکه‌ڵو بازنه‌وشارستانیه‌تیویته‌ری مه‌بو. هۆنتینگتون جه‌ وه‌ڵامو ئا پرسیارینه‌ که‌، مه‌خسه‌د جه‌ بازنه‌و‌ شارستانی یان Circle Culture) (چیشا ماچو:

(بازنه کلتور) بریتیا جه‌"هاوبه‌شیه‌تیوی فه‌رهه‌نگی". نامه‌بریا ماچو: ده‌گێ ، ناوچی، گروپی نه‌ژادیی، خه‌ڵکی وه‌  گروپی ئایینی ،  هه‌ریو چینیشا نماینده‌گی فه‌رهه‌نگیوی هاوبه‌شی تایبه‌تو ویشا که‌را سه‌رو ئاسته‌ جیاوازه‌کاوه. هۆنتینگتون نمونه‌ ماروڤه‌ ماچو، کلتورو ده‌گێوی جه‌ پاینو ئیتالیایه‌نه‌ ویش جیاکه‌روڤه‌ چه‌نی کلتورو ده‌گێوه‌و سه‌راڤننو ئیتالیای ، به‌ڵام هه‌ردوه‌ ده‌گاکه‌ چه‌نی کلتوری ئیتالیایی مشته‌ره‌کینی، چیویو پسه‌ کلتوری که‌ ئادڤه‌ ده‌گایه‌ زیاته‌ر جیێ که‌روڤه‌ جه‌ یه‌کتری کلتورو ده‌گێوه‌و ئه‌ڵمانیایه‌نه‌.  که‌چی کۆمه‌ڵگا جیاوازه‌کی ئۆروپای فره‌ خه‌تی فه‌رهه‌نگیی (کلتوریی) مشته‌ره‌کیچشا هه‌نی، چیویو که‌ ئادیشایچ جه‌ بازنه‌ کلتوریه‌‌که‌و ویشا جیاکه‌روڤه‌ کۆمه‌ڵگا عه‌ره‌بیه‌کی یان کۆمه‌ڵگا چینیه‌کینی. چونکه‌ عه‌ره‌بیو ، چینیی و ڕوئاوایی (ئه‌وروپیی و ئه‌مریکیی) یه‌ک کلتورمشته‌ره‌کشا نیا هه‌ریوشا سه‌ربه شارستانییوی سه‌ربه‌وینی که‌ هۆنتینگتون په‌نه‌ش ماچو‌ "Culture Sphere" (سفێر) به‌ هۆرامیانه‌و ویما که‌رو (گڤه‌، یان گوه‌)  که‌ ماناوخڕی به‌خشو، په‌ی نمونه‌ی، گوه‌و زه‌مینی. هۆنتینگتون به‌ شارستانیه‌ جیا جیاکاو جیهانی ماچو کلتورسفێری جیا جیێ یان (گڤه‌ شارستانیی جیا جیێ)، ئی گڤه‌ سارستانیی سنوریوی دیاریکریاشا هه‌ن و تیکه‌ڵاوی یه‌کتری مه‌با. یانی گڤه‌ کلتور به‌رزته‌رین کاته‌گۆریکه‌رده‌ی کلتوریا وه‌ پانوپوڕته‌رین پێنا‌سه‌ی فه‌رهه‌نگیا که‌ مرۆڤ مژناسوش وه‌ هه‌ستشپه‌نه‌ که‌را، به‌بی چیوا ته‌ری که‌ مرۆڤه‌کا جیا که‌روڤه‌ جه‌ یه‌کتری په‌ی نمونه‌ی ڕه‌نگه‌ و شیوه‌شا. گڤه‌ کلتور‌ پێناسه‌ کریو یان خاسته‌ر واچو مشناسیوڤه‌ به‌ دوی جوری، هه‌م به‌ عونسوره‌ بابه‌تیه (objective) مشته‌ره‌که‌کاش پسه‌و زڤانیو، تاریخیو، ئایینیو، عورفوعاده‌تیو وه‌  موئه‌سه‌ساتی،  وه‌ هه‌م مشناسیوڤه‌ به‌ شناساییه‌ زاتی (subjective)و مرۆڤه‌کا ویشا. چون مرۆڤه‌کی جۆری فری ئه‌شناسیاییشا هه‌نی سه‌روئاسته‌ جیاوازه‌کاوه‌، په‌ی نمونه‌ی هاموه‌ڵاتیڤو شارو ڕۆمی تاڤو به‌ چن جوری ویشبه‌خه‌ڵکی ته‌ری بشناسو، تاڤو ویش بشناسو پسه‌و، خه‌ڵکو شارو ڕۆمای (پسه‌ ڕومییوی)،  پسه‌و ئیتالییوی، پسه‌و کاتۆلیکیوی، پسه‌و مه‌سیحییوی یان پسه‌و ڕوئاواییوی(غه‌ربییوی). که‌واته‌ ئاد سه‌ربه‌ ئا گڤه‌و شارستانه‌ پانوپوڕیه‌نه‌‌ که‌ گردو عونسره‌کانه‌ به‌شدارا. که‌واته‌ گڤه‌کلتوره‌که‌ش‌ به‌رزته‌رین ئاستا که‌ فره‌ دروس ویش پیناسه‌ که‌رو یان بشناسو په‌نه‌ش. مرۆڤه‌کی تاوا سه‌رویویۆ یان خاسته‌ر واچمی دوی جاری ئه‌شناسیایی ویشا پیناسه‌که‌را ئادیچ وه‌ختیو دوی گڤه‌کلتوری لکاپیوه‌ره‌  و‌ سنوره‌کیشا فاڕیاو باوه‌ یو.

گڤه‌کلتوریو تاڤو مه‌ردمیوی فره‌ جه‌ وی گیرو پسه‌و وه‌ڵاتو چینی ، هه‌ر پسه‌ (Lucian pye) به‌ وه‌ڵاتو چینی ماچو "یه‌ک شارستانیا وینا کریو پسه‌و ده‌وڵه‌تیوی" . گڤه‌کلتور کریویچ خه‌ڵکیوی فره‌ که‌میچش بوو په‌ی نمونه‌ی خه‌ڵکه‌ ئینگلیزیقسه‌که‌ره‌که‌و (کاریبیان)ی. گڤه‌ شارستانی هه‌مان کاتیچه‌نه‌ تاڤو چن ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی جه‌ ویگیرو، پسه‌ جیهانو ڕوئاوای، یان پسه‌و جیهانو عه‌ره‌بی وه‌ ئه‌مه‌ریکای لاتینی، یان ته‌نیا یه‌ک ده‌وڵه‌ت جه‌ وی گیرو که‌ فره‌ ئیستیسنان پسه‌ یابانی.  که‌واته‌ گڤه کلتوره‌کی  ویشا تیکه‌ڵاوکه‌را و باڵی کیشاره‌‌ ملو یه‌کتریه‌ره‌‌. به‌ڵام مه‌بو ئانه‌یچما ویرپشو چیرو ئی گڤه‌شارستانیانه‌ شارستانییته‌ریچ هه‌نی. په‌ی نمونه‌ی گڤه‌شارستانو ڕوئاوای جه‌ دوی جورا پیکئامان، جه‌ بنه‌گڤه‌ شارستانو ئه‌وروپایو جه‌ بنه‌گڤه‌ شارستانو ئه‌مریکای سه‌رینی. وه‌ گڤه‌شارستانو ئیسلامی پیک ئامان جه‌ بنه‌شارستانو عه‌ره‌بی و، تورکیو، مالاییسیای.

 گڤه‌کلتوره‌کی هه‌رچننه‌ ئارو فره‌ گرنگیشا مه‌دریوپه‌نه‌ وه‌ هه‌رچننه‌یچ سنوره‌کیشا فره‌ تن نه‌گیریێنی به‌ڵام حه‌قیقه‌ته‌نه‌ هه‌نیو فره‌ ئینێ جموجوڵه‌نه‌. زه‌مانیوه‌نه‌ گه‌شه‌ که‌راو زه‌مانیوته‌ره‌نه‌ مراره‌و ملاوه‌ قاوغه‌که‌و ویشا.

هۆنتینگتون ماچو ئیمه‌ جه‌ ڕوئاوانه‌ مه‌یلو ئانه‌یما هه‌ن که‌‌ ده‌وڵه‌ته‌ ناتیونه‌کا پسه‌و  ئه‌کته‌ره‌ سه‌ره‌کیه‌کا وینمی دلی مه‌سه‌له‌ ئینته‌رناشیوناله‌کانه‌. به‌ڵام ئینه‌ ته‌نها جه‌ دوی چه‌رخینه‌ ڕوه‌شدێنه‌  که‌چی جه‌  گرنگته‌رین  شه‌پولی یان هه‌ڵمه‌تی که‌ دوچارو‌ تاریخو مرۆڤی بیه‌ن تاریخو شارستانیه‌کان . A study of History کتیبو‌(Arnold Toynbee) 20 کلتوریش چا کتیبه‌نه‌ ئه‌ژمارێنی که‌ ماچو تا ئی چه‌رخو ئارویه‌ شش گڤه‌ کلتوریی مه‌نینی‌.

وانه‌ری وه‌شه‌ویس جه‌ به‌شو ئایینده‌یه‌نه‌ مه‌یمی سه‌رو ئا به‌شه‌ گرنگه‌یه‌ که‌ وه‌ڵامو ئا پرسیارینه‌ که‌ چی شارستانه‌کی گنانه‌ دلی تننوتیژی؟  چه‌مه‌ڕێ بیدی!

‌هۆرامان عبدالرحمان

Sweden/Lund

2008-07-13